Được bồi đắp qua bao thế hệ từ biển cả, núi rừng và những miền đất giàu trầm tích, văn hóa Quảng Ninh hiện diện trong từng hương vị ẩm thực, mỗi nghề truyền thống, những làn điệu dân gian và cả những lễ hội, sự kiện mang hơi thở đương đại. Từ những giá trị được trao truyền trong đời sống cộng đồng đến cách thể hiện mới mẻ trên các sân khấu hiện đại, văn hóa không ngừng được gìn giữ, tiếp nối và sáng tạo. Chính dòng chảy ấy đã làm nên vẻ đẹp vượt thời gian của Quảng Ninh – một bản sắc vừa sâu đậm cội nguồn, vừa rộng mở, giàu sức sống trong nhịp phát triển hôm nay.
Được chắt lọc từ biển cả bao la và núi rừng hùng vĩ, ẩm thực Quảng Ninh là sự hòa quyện độc đáo giữa sản vật thiên nhiên và tâm hồn con người qua nhiều thế hệ. Từ chả mực Hạ Long giòn thơm, đậm vị biển, gà Tiên Yên nổi tiếng bởi thịt chắc, da vàng, đến miến dong Bình Liêu trong veo, dai mềm..., mỗi sản vật không chỉ mang hương vị riêng mà còn kết tinh những giá trị văn hóa của vùng đất. Từ vị mặn mòi của biển đến hương vị núi rừng, ẩm thực Quảng Ninh phản ánh rõ nét đặc trưng vùng đất, nếp sống và văn hóa của mỗi cộng đồng.
Từ sản vật biển, nông sản đến những nghề chế biến truyền thống, tất cả góp phần tạo nên “bản đồ hương vị” riêng của Quảng Ninh. Nhiều món ăn đã trở thành thương hiệu, nhưng ẩm thực còn lưu giữ ký ức gia đình, mâm cơm quê và nét văn hóa ứng xử của người dân. Qua thời gian, những công thức tưởng như giản dị vẫn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, có sự sáng tạo để phù hợp với đời sống hôm nay nhưng vẫn giữ được cái “hồn” vốn có. Chính quá trình trao truyền ấy khiến ẩm thực trở thành một phần ký ức sống động của Vùng mỏ.
Ngày nay, ẩm thực Quảng Ninh đang bước ra khỏi không gian gia đình, chợ quê và những làng nghề để trở thành một thành tố quan trọng của du lịch văn hóa. Du khách đến Hạ Long không chỉ tìm kiếm cảnh sắc di sản mà còn muốn nếm vị chả mực; về Tiên Yên thưởng thức gà bản địa; lên Bình Liêu tìm hương vị miến dong và khám phá những sản vật miền biên viễn. Mỗi món ăn vì thế trở thành một “đại sứ” nhỏ, kể câu chuyện về con người và vùng đất bằng ngôn ngữ của hương vị. Khi sản vật được nâng tầm, xây dựng thương hiệu, đồng thời vẫn giữ được phương thức chế biến và giá trị truyền thống, ẩm thực không chỉ góp phần làm phong phú trải nghiệm của du khách mà còn mở ra sinh kế, tạo động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ những giá trị đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Từ những căn bếp bình dị đến những bàn tiệc hiện đại, hương vị Quảng Ninh vẫn đang tiếp tục hành trình vượt thời gian – mang theo ký ức của hôm qua, sức sống của hôm nay và niềm tự hào về một vùng đất giàu bản sắc.
Các nghề truyền thống ở Quảng Ninh, như gốm, đan lát, chế tác thủ công hay những nghề gắn với biển và đời sống cộng đồng, lưu giữ kỹ thuật, tri thức dân gian và dấu ấn văn hóa qua nhiều thế hệ. Mỗi sản phẩm không chỉ đáp ứng nhu cầu đời sống mà còn chứa đựng sự khéo léo, kinh nghiệm và câu chuyện về vùng đất, con người. Qua thời gian, những nghề tưởng như bình dị trở thành một phần ký ức cộng đồng, góp phần tạo nên diện mạo văn hóa đa dạng của Quảng Ninh, nơi văn hóa biển, miền núi và các cộng đồng dân cư cùng giao thoa, bồi đắp.
Tại các làng nghề, bản làng và không gian trải nghiệm văn hóa, người thợ tiếp tục gìn giữ kỹ thuật, bí quyết nghề; kinh nghiệm được truyền lại cho thế hệ trẻ. Sản phẩm cũng được cải tiến về mẫu mã, chất lượng để đáp ứng nhu cầu mới nhưng vẫn giữ nét riêng. Nhờ đó, nghề truyền thống không bị đóng khung trong hoài niệm mà tiếp tục vận động cùng cuộc sống, lưu giữ trong mỗi sản phẩm tình yêu nghề và giá trị văn hóa được trao truyền qua các thế hệ.
Trong dòng chảy phát triển hiện nay, nghề truyền thống còn mở ra những hướng đi mới khi được kết nối với du lịch, xây dựng sản phẩm đặc trưng và phát triển kinh tế cộng đồng. Du khách không chỉ mua một món quà lưu niệm mà còn có cơ hội tận mắt chứng kiến quy trình chế tác, tự tay trải nghiệm một công đoạn của nghề và nghe những câu chuyện được trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi nghề tạo ra thu nhập, người dân càng có thêm động lực để giữ nghề; khi sản phẩm trở thành một phần của hành trình khám phá văn hóa, những giá trị tưởng như quen thuộc lại có cơ hội được biết đến rộng rãi hơn. Từ đôi bàn tay người thợ, những giá trị của quá khứ đang tiếp tục được làm mới, để nghề xưa có thể hiện diện trong đời sống hôm nay và đi xa hơn cùng tương lai.
Từ miền biển đảo đến những bản làng miền núi, nghệ thuật dân gian Quảng Ninh kết tinh thành một bức tranh đa sắc, phản ánh lịch sử, phong tục và tâm hồn của cộng đồng cư dân qua nhiều thế hệ. Tiếng hát nhà tơ ngân vang trong những không gian văn hóa vùng biển; điệu soóng cọ của người Sán Chỉ rộn ràng, tha thiết; những câu hát then cùng tiếng đàn tính của người Tày đằm sâu, giàu sức gợi. Trong các lễ hội, ngày vui của cộng đồng, những làn điệu dân ca, trò chơi dân gian không chỉ tạo nên không khí náo nức mà còn là dịp để con người gặp gỡ, sẻ chia và nhớ về cội nguồn. Mỗi câu hát, điệu múa, trò chơi vì thế đều mang theo ký ức của một cộng đồng, được hình thành từ đời sống lao động, tín ngưỡng và những phong tục đã được gìn giữ qua thời gian.
Qua mỗi thế hệ, cách thể hiện có thể thay đổi, không gian trình diễn cũng mở rộng hơn, nhưng tinh thần và giá trị cốt lõi vẫn được gìn giữ. Đặc biệt, khi những người trẻ bắt đầu chủ động tìm hiểu, thực hành và giới thiệu nghệ thuật truyền thống, khoảng cách giữa văn hóa xưa và đời sống hiện đại dần được rút ngắn. Di sản khi ấy không còn là những giá trị thuộc về quá khứ mà trở thành một phần của hiện tại, được thế hệ hôm nay tiếp nhận bằng tình yêu, niềm tự hào và cách thể hiện phù hợp với thời đại.
Trong dòng chảy phát triển của Quảng Ninh, nghệ thuật dân gian ngày càng có thêm những không gian để lan tỏa. Từ các lễ hội truyền thống, sinh hoạt văn hóa cộng đồng đến những chương trình biểu diễn, hoạt động trải nghiệm dành cho du khách, những giá trị dân gian đang được đưa đến gần hơn với công chúng. Mỗi lần một làn điệu được cất lên, một trò chơi dân gian được tái hiện hay một nghệ nhân truyền lại kỹ năng cho thế hệ trẻ, dòng chảy văn hóa lại được nối dài thêm một nhịp. Từ tiếng hát, tiếng đàn đến những sinh hoạt cộng đồng bình dị, nghệ thuật dân gian đang góp phần làm nên chiều sâu văn hóa và sức mạnh nội sinh của con người Vùng mỏ – một vẻ đẹp được thời gian bồi đắp nhưng không ngừng tỏa sáng.
Với nền tảng văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ, Quảng Ninh đang tạo dựng những không gian văn hóa mới, nơi truyền thống gặp gỡ nhịp sống đương đại. Các lễ hội, sự kiện văn hóa, chương trình nghệ thuật ngày càng được tổ chức với quy mô và cách thức thể hiện phong phú, trong đó Carnaval Hạ Long trở thành một điểm nhấn quen thuộc của mùa du lịch. Không gian biển, ánh sáng, âm nhạc, nghệ thuật trình diễn cùng những sắc màu văn hóa đặc trưng được kết hợp, tạo nên những trải nghiệm giàu cảm xúc cho người dân và du khách. Từ những giá trị vốn có của vùng đất, văn hóa được kể lại bằng ngôn ngữ mới, gần gũi hơn với công chúng hôm nay, đồng thời tạo nên những dấu ấn riêng trong đời sống văn hóa, du lịch của Quảng Ninh.
Sự xuất hiện của những chương trình nghệ thuật, concert quy mô lớn và các sự kiện văn hóa hiện đại cho thấy một cách tiếp cận khác đối với di sản và văn hóa truyền thống. Ở đó, cảnh quan không chỉ là phông nền, di sản không chỉ là điểm đến, còn âm nhạc và nghệ thuật không chỉ dừng lại ở biểu diễn. Khi được kết nối với công nghệ, truyền thông và tư duy sáng tạo, những giá trị văn hóa có thể được tái hiện dưới nhiều hình thức mới, mở rộng khả năng tiếp cận tới nhiều nhóm công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Một vùng đất từng được biết đến chủ yếu bởi tài nguyên thiên nhiên và những di sản nổi tiếng đang ngày càng được nhận diện bằng cả đời sống văn hóa sôi động, những sản phẩm sáng tạo và những trải nghiệm mang dấu ấn riêng.
Điều đáng nói là sự đổi mới ấy không có nghĩa là rời xa truyền thống, mà chính là một hình thức tiếp nối. Văn hóa chỉ thực sự có sức sống khi có khả năng thích ứng với thời đại mà vẫn giữ được những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc. Từ lễ hội cộng đồng đến những sân khấu lớn, từ làn điệu dân gian đến những chương trình nghệ thuật hiện đại, từ câu chuyện di sản đến các sản phẩm sáng tạo phục vụ du lịch, Quảng Ninh đang từng bước mở rộng không gian để văn hóa hiện diện trong đời sống. Quá trình ấy không chỉ làm phong phú đời sống tinh thần mà còn mở ra cơ hội phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, tạo thêm giá trị kinh tế và sức hấp dẫn cho điểm đến. Khi truyền thống được tiếp sức bởi sáng tạo, những giá trị tưởng như thuộc về quá khứ lại có thể bước vào hiện tại bằng một diện mạo mới, tiếp tục lan tỏa và tạo cảm hứng cho tương lai.
Thực hiện: Ngọc Huyền - Trình bày: Hải Ninh
