Quảng Ninh hôm nay được viết nên từ một hành trình dài của những đổi thay, nơi dấu ấn Vùng mỏ, biển cả và những tuyến giao thương gắn bó với đời sống con người qua nhiều thế hệ. Từ Hòn Gai, Cẩm Phả, Uông Bí, Móng Cái… đến Đông Triều, mỗi vùng đất lưu giữ một diện mạo, một câu chuyện riêng về con người, đô thị và nhịp sống qua thời gian.
Những phố mỏ, khu dân cư, bến cảng, nhà ga, tuyến đường năm xưa trở thành những dấu mốc của một Quảng Ninh trong những chặng đường đầu tiên của quá trình phát triển. Theo thời gian, những không gian ấy từng bước đổi thay. Những khu phố cũ được chỉnh trang, những khu đô thị mới hình thành, các tuyến đường mở rộng, những quảng trường, công viên và không gian ven biển được đầu tư, tạo nên diện mạo ngày càng hiện đại, rộng mở.
Hạ tầng giao thông kết nối các đô thị, vùng biển, cửa khẩu và các trung tâm kinh tế, đưa Quảng Ninh đến gần hơn với những dòng chảy giao thương và du lịch trong nước, quốc tế. Nhưng trong mỗi đổi thay, những giá trị làm nên bản sắc Quảng Ninh vẫn được gìn giữ: Ký ức Vùng mỏ, những di sản văn hóa, cảnh quan biển đảo và dấu tích lịch sử. Xưa và nay vì thế không phải hai lát cắt tách rời, mà là những lớp thời gian nối tiếp nhau. Hành trình từ hôm qua đến hôm nay là một câu chuyện về sức sống và khát vọng vươn lên của vùng đất Đông Bắc - nơi quá khứ trở thành nền tảng để Quảng Ninh tự tin mở ra những không gian phát triển mới.
Một dấu mốc đặc biệt trong hành trình ấy là sự ra đời của tỉnh Quảng Ninh. Ngày 30/10/1963, Quốc hội khóa II phê chuẩn việc hợp nhất tỉnh Hải Ninh và đặc khu Hồng Quảng thành tỉnh Quảng Ninh; từ ngày 1/1/1964, tỉnh chính thức đi vào hoạt động. Sự kiện này mở ra một chặng đường phát triển mới cho vùng đất có sự đan xen đặc biệt giữa không gian biển, biên giới, công nghiệp khai khoáng và các đô thị cảng. Trong những năm tháng chiến tranh, truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” của công nhân Vùng mỏ tiếp tục được phát huy, vừa bảo đảm sản xuất, vừa góp phần bảo vệ quê hương.
Từ nền tảng đó, Quảng Ninh từng bước hình thành một không gian phát triển có tính liên kết ngày càng rõ nét. Hệ thống cao tốc Hạ Long - Hải Phòng - Vân Đồn - Móng Cái, cùng hệ thống cảng biển và Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, tạo thành mạng lưới kết nối đường bộ, đường biển và hàng không. Riêng tuyến Vân Đồn - Móng Cái dài hơn 80km, được khánh thành năm 2022 với tổng vốn đầu tư 14.225 tỷ đồng, hoàn thiện một mắt xích quan trọng trên trục kết nối từ khu vực Hà Nội - Hải Phòng tới cửa khẩu Móng Cái.
Từ những bờ bãi mộc mạc, hoang sơ của những năm đầu thế kỷ trước, không gian ven bờ vịnh Hạ Long đã trải qua hành trình lột xác kỳ diệu để trở thành một đô thị hiện đại, văn minh và tràn đầy sức sống. Sự bứt phá mạnh mẽ về hạ tầng và dịch vụ không chỉ thay đổi diện mạo vùng đất di sản, mà còn khẳng định vị thế của Quảng Ninh như một cầu nối chiến lược, đưa vẻ đẹp Việt Nam vươn tầm thế giới.
Hành trình của Hạ Long cũng gắn với sự chuyển mình từ một đô thị công nghiệp - cảng biển thành không gian đô thị, du lịch và dịch vụ ngày càng hiện đại. Năm 1993, thành phố Hạ Long được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích và dân số của thị xã Hòn Gai cũ, trở thành thành phố đầu tiên của Quảng Ninh. Cùng với quá trình đô thị hóa, Hạ Long ngày càng khẳng định vai trò là trung tâm kinh tế, công nghiệp, cảng biển và du lịch quan trọng của tỉnh.
Đặc biệt, giá trị của không gian Hạ Long không chỉ nằm ở diện mạo đô thị mà còn ở di sản thiên nhiên. Vịnh Hạ Long được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới lần đầu năm 1994 về giá trị cảnh quan, tiếp tục được ghi danh năm 2000 về giá trị địa chất - địa mạo. Ngày 16/9/2023, UNESCO phê duyệt mở rộng ranh giới di sản để bao gồm cả quần đảo Cát Bà, hình thành Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà, di sản thế giới liên tỉnh đầu tiên của Việt Nam. Những lớp giá trị ấy khiến quá trình phát triển đô thị Hạ Long luôn gắn với yêu cầu bảo tồn và phát huy di sản.
Cùng với những công trình đô thị, hệ thống giao thông ven biển cũng góp phần làm thay đổi cách con người cảm nhận và tiếp cận không gian Hạ Long. Tuyến đường Hạ Long - Cẩm Phả dài khoảng 18,7km, cùng trục đường bao biển và các công trình kết nối tiếp tục mở rộng không gian đô thị về phía biển, tạo điều kiện để giao thông, du lịch, dịch vụ và các khu dân cư phát triển theo hướng liên kết hơn. Hạ tầng vì thế không chỉ là những con đường mới, mà còn góp phần định hình một diện mạo đô thị ven biển hiện đại.
Từng là thương cảng cổ sầm uất trên hải trình giao thương quốc tế, Vân Đồn ghi dấu mốc lịch sử như một cửa ngõ giao thoa văn hóa và kinh tế quan trọng. Tiếp nối dòng chảy di sản ấy, đặc khu Vân Đồn ngày nay đang vươn mình trở thành khu kinh tế, du lịch biển hiện đại và năng động - nơi hội tụ của những cơ hội đầu tư bứt phá, mở rộng kết nối toàn cầu nhưng vẫn trọn vẹn nét đẹp văn hóa bản địa.
Từ vị thế một không gian giao thương trên biển trong lịch sử, Vân Đồn hôm nay tiếp tục được định hướng phát triển dựa trên lợi thế biển đảo, kết nối giao thông và du lịch. Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn cùng tuyến cao tốc Hạ Long - Vân Đồn - Móng Cái đã tạo thêm những phương thức kết nối mới, rút ngắn khoảng cách giữa Vân Đồn với các trung tâm kinh tế lớn trong nước và khu vực. Đây cũng là nền tảng để địa phương phát triển đồng thời du lịch, dịch vụ, logistics và thu hút đầu tư.
Cảng cá Cái Rồng (Vân Đồn).
Những chuyển biến ấy đang được thể hiện rõ trong thực tế phát triển du lịch. Năm 2025, Vân Đồn đón trên 2,3 triệu lượt khách, doanh thu du lịch đạt 3.719 tỷ đồng, tăng 31% so với cùng kỳ. Các sản phẩm du lịch từng bước mở rộng gắn với không gian vịnh Bái Tử Long, Ao Tiên và hệ thống dịch vụ nghỉ dưỡng, vui chơi, giải trí. Từ một địa danh được nhắc đến nhiều bởi chiều sâu lịch sử, Vân Đồn đang từng bước hình thành diện mạo của một điểm đến biển đảo hiện đại, trong đó giá trị tự nhiên và văn hóa tiếp tục là nền tảng.
Cẩm Phả hôm nay đang viết tiếp hành trình từ vùng than giàu truyền thống trở thành đô thị hiện đại, xanh và bền vững. Diện mạo đô thị ngày càng đổi mới, hài hòa giữa phát triển kinh tế, gìn giữ giá trị công nghiệp và bảo vệ môi trường, hướng tới một tương lai đáng sống.
Trong hành trình chuyển đổi ấy, Cẩm Phả là một trong những địa phương thể hiện rõ quá trình chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên sang hướng phát triển cân bằng hơn giữa công nghiệp, đô thị, dịch vụ và môi trường. Quy hoạch phát triển Cẩm Phả xác định địa phương vừa là trung tâm khai thác, chế biến và tiêu thụ than, vừa hướng tới phát triển tài chính, thương mại, dịch vụ và du lịch biển. Định hướng này nằm trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng của Quảng Ninh từ “nâu” sang “xanh”.
Một trong những thay đổi dễ nhận thấy là không gian đô thị đang được mở rộng về phía biển. Tuyến đường bao biển Hạ Long - Cẩm Phả cùng các đoạn kết nối tiếp tục được hoàn thiện; riêng tuyến nối Vũng Đục - Cẩm Sơn dài hơn 1,2km, tổng mức đầu tư hơn 432 tỷ đồng, được thiết kế đồng bộ và đấu nối với tuyến đường bao biển Hạ Long - Cẩm Phả. Những công trình này không chỉ phục vụ giao thông mà còn góp phần tạo thêm không gian cảnh quan, mở rộng dư địa phát triển đô thị và dịch vụ của Cẩm Phả.
Cùng với đó, việc cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 279 cũng mở thêm hướng kết nối Cẩm Phả với Hạ Long và mạng lưới cao tốc. Dự án có chiều dài 8,1km, thiết kế quy mô 6 làn xe, điểm đầu kết nối Quốc lộ 18 tại khu vực Quang Hanh và điểm cuối nối với nút giao Đồng Lá của cao tốc Hạ Long - Vân Đồn. Những tuyến đường mới đang từng bước làm thay đổi không gian đô thị Cẩm Phả, từ một đô thị công nghiệp nằm dọc Quốc lộ 18 trở thành đô thị có thêm các trục kết nối và không gian phát triển hướng biển.
Từ một đô thị cửa khẩu gắn với những chuyến hàng thông thương qua sông, Móng Cái ngày nay đã khoác lên mình một diện mạo mới. Hạ tầng ngày càng hoàn thiện, thương mại - dịch vụ thêm sôi động, tạo nên một nhịp sống hiện đại và năng động.
Vị thế của Móng Cái ngày càng được củng cố khi hệ thống giao thông kết nối với các trung tâm trong tỉnh và khu vực được hoàn thiện. Cao tốc Vân Đồn - Móng Cái đưa thời gian di chuyển giữa khu vực biên giới với các đô thị trung tâm của Quảng Ninh và Hà Nội được rút ngắn đáng kể. Cùng với hạ tầng giao thông, các giải pháp cải cách thủ tục hành chính tại cửa khẩu đang được triển khai theo hướng tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp và hoạt động xuất nhập khẩu.
Một dấu hiệu mới của quá trình chuyển đổi là việc triển khai Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh Móng Cái - Đông Hưng. Tháng 2/2026, hai bên chính thức khởi động xây dựng cửa khẩu thông minh tại khu vực cầu Bắc Luân II. Mục tiêu là nâng cao năng lực, hiệu suất thông quan, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục và tăng khả năng kết nối thương mại biên giới. Từ những chuyến hàng qua sông và hoạt động trao đổi hàng hóa truyền thống, Móng Cái đang từng bước tiến tới một không gian cửa khẩu hiện đại, số hóa và có mức độ kết nối quốc tế ngày càng cao.
Hoạt động thương mại biên giới cũng cho thấy sức sống mới của khu vực cửa khẩu. Trong năm 2026, Quảng Ninh đã thí điểm thông quan hàng hóa vào cuối tuần tại khu vực cầu Bắc Luân II; chỉ sau 5 tuần, 1.830 phương tiện thực hiện thông quan với tổng giá trị hàng hóa 185,5 triệu USD và hơn 2.717 tờ khai hải quan được xử lý. Những con số này cho thấy Móng Cái không chỉ là điểm cuối của một tuyến giao thông, mà đang ngày càng giữ vai trò là đầu mối giao thương quan trọng giữa Việt Nam, Trung Quốc và rộng hơn là khu vực ASEAN với thị trường Trung Quốc.
Từ những góc phố tĩnh lặng, bình dị của thập niên 1980, các địa phương khu vực Đông Triều ngày nay đã vươn mình trở thành các đô thị cửa ngõ khang trang, năng động và giàu sức sống. Trên nền tảng văn hóa - lịch sử lâu đời cùng truyền thống Đệ tứ Chiến khu anh hùng, các địa phương đang chủ động mở rộng không gian phát triển, khẳng định vị thế cửa ngõ phía Tây của Quảng Ninh.
Vị trí cửa ngõ phía Tây tạo cho Đông Triều lợi thế đặc biệt trong liên kết với Hà Nội, Hải Phòng và các địa phương phía Bắc. Các tuyến giao thông mới, trong đó có dự án đường nối cao tốc Hạ Long - Hải Phòng đến Đông Triều, đang từng bước hoàn thiện mạng lưới kết nối. Dự án đường ven sông có chiều dài hơn 40km, quy mô lớn, kết nối với hệ thống đường hiện hữu và các khu vực phía Tây của tỉnh, qua đó mở thêm không gian phát triển đô thị và kinh tế.
Nhìn lại hành trình từ những phố mỏ, bến cảng, thương cảng, cửa khẩu và những miền quê còn in dấu thời gian đến những đô thị hiện đại, những tuyến đường mở rộng về phía biển, những không gian phát triển mới hôm nay, có thể thấy Quảng Ninh chưa bao giờ ngừng chuyển động. Mỗi bước đổi thay đều mang theo bóng dáng của một thời đã qua; mỗi công trình mới đều được dựng xây trên nền ký ức, mồ hôi và khát vọng của bao thế hệ. Vùng than năm nào, những bến cảng từng ngày đón những chuyến tàu, những con phố bình dị bên bờ vịnh, những miền đất biên cương xa xôi… giờ đây đã cùng góp phần tạo nên diện mạo thành phố Quảng Ninh rộng mở, năng động, hiện đại và một cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn cho người dân.
Thực hiện: HOÀNG NHI
Trình bày: MẠNH HÀ
