Đằng sau mỗi hécta mặt bằng chưa hoàn thành là vốn đầu tư chưa thể chuyển thành công trình, dây chuyền sản xuất hoặc năng lực hạ tầng mới. Bởi vậy, công tác giải phóng mặt bằng (GPMB) ở Quảng Ninh đang được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với tăng trưởng, môi trường đầu tư và uy tín của chính quyền. Nhưng tiến độ chỉ bền vững khi được tạo ra bằng kỷ cương, dữ liệu thống nhất, chính sách công bằng và sự phối hợp thông suốt. Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng ở giai đoạn tới chính là làm cho từng quyết định về đất đai vừa nhanh hơn, vừa chính xác hơn và chịu sự giám sát chặt chẽ hơn.

Với 22 dự án trọng điểm cần GPMB trên địa bàn thành phố cho thấy quy mô nhiệm vụ: Hơn 9.562ha cần bồi thường, GPMB, liên quan trên 14.600 tổ chức, hộ gia đình và cá nhân. Đến ngày 24/8, hơn 6.000ha đã hoàn thành, đạt 62,97%. Phần còn lại tập trung ở những dự án lớn như khu công nghiệp, đường giao thông, bệnh viện và khu đô thị, nơi mỗi chậm trễ đều kéo theo chi phí, lỡ nhịp thi công và ảnh hưởng khả năng giải ngân.

Tại cuộc họp ngày 8/9 về dự án điện và hạ tầng khu công nghiệp, khu kinh tế, UBND thành phố xác định những khâu đang làm chậm tiến độ: Xác minh nguồn gốc đất, hoàn thiện hồ sơ địa chính, xác định giá đất và lập phương án bồi thường. Hồ sơ càng phải qua nhiều đơn vị, việc thống nhất căn cứ xử lý càng cần được thực hiện sớm.

Đối với 16 dự án, công trình ngành Điện, đến ngày 7/9, toàn thành phố đã hoàn thành GPMB 28,3ha trên tổng diện tích hơn 43,7ha, đạt 64,8%. Phần diện tích còn lại cần được nhìn theo vị trí trên từng tuyến, từng hạng mục. Một vị trí chưa bàn giao có thể ảnh hưởng tới khả năng thi công phần việc tiếp theo, dù tỷ lệ mặt bằng đã hoàn thành của toàn dự án không thấp.

Ở các khu công nghiệp, sự liền mạch của mặt bằng cũng quyết định hiệu quả đầu tư hạ tầng. Tính đến ngày 8/9/2026, Khu công nghiệp Bắc Tiền Phong đã hoàn thành GPMB khoảng 895ha, đạt trên 78%; Khu công nghiệp Sông Khoai hoàn thành 459ha, đạt gần 67%. Phần còn lại chưa GPMB ảnh hưởng không nhỏ đến tiến độ các dự án.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Lê Văn Ánh yêu cầu các cơ quan rà soát, thống nhất số liệu, xác định mốc hoàn thành cho từng dự án; các địa phương tập trung giải quyết dứt điểm từng phần việc; tháo gỡ vướng mắc về hạ tầng kết nối, hạ tầng tái định cư, cơ chế bồi thường và xác định giá trị tài sản trên đất.

Yêu cầu này đặt ra một cách điều hành cụ thể: Khó khăn nào thuộc địa phương phải được xử lý tại địa phương; việc cần sở, ngành hướng dẫn phải có thời hạn trả lời. Chủ đầu tư cũng phải cung cấp hồ sơ, nguồn vốn và kế hoạch thi công để cơ quan GPMB biết vị trí nào cần ưu tiên. Từng mốc bàn giao chỉ có ý nghĩa khi các bên cùng chịu trách nhiệm về phần việc của mình.

Muốn làm được như vậy, mỗi dự án cần một danh mục hồ sơ còn vướng mắc, như: Thửa đất nào chưa xác minh xong nguồn gốc, trường hợp nào chờ kết quả xác định giá, phương án nào phải bổ sung kiểm đếm, hộ nào cần đối thoại. Bên cạnh từng việc phải có cơ quan chủ trì và thời hạn giải quyết. Nếu một hồ sơ được chuyển sang đơn vị khác, người dân cũng cần biết việc đang ở bước nào, không phải bắt đầu hỏi lại từ đầu.

Qua đó cho thấy, việc thống nhất số liệu giữa địa phương, cơ quan chuyên môn và chủ đầu tư có ý nghĩa thiết thực. Diện tích đã kiểm đếm khác diện tích có phương án được duyệt; diện tích đã chi trả khác diện tích bàn giao đủ điều kiện thi công. Một báo cáo tiến độ chính xác phải thể hiện được sự khác nhau đó. Khi cùng nhìn vào một bộ số liệu, các bên mới biết công trường đang chờ phần việc nào.

Đối với hộ phải di chuyển chỗ ở, tiến độ GPMB còn phụ thuộc điều kiện tái định cư. Phương án trên giấy cần đi cùng hạ tầng và thời điểm có thể bố trí nơi ở mới. Nếu chưa rõ gia đình sẽ chuyển đi đâu, khi nào ổn định sinh hoạt, việc giải thích chính sách khó tạo được sự yên tâm. Chuẩn bị tái định cư vì thế phải song hành với kiểm đếm, lập phương án bồi thường.

Những nhóm vướng mắc lặp lại trong nhiều dự án năm 2026 là tín hiệu cần xử lý từ gốc, cụ thể như: Hồ sơ địa chính thiếu hoặc chưa đồng bộ; nguồn gốc đất phức tạp; giá đất cụ thể chậm xác định; tài sản hình thành qua nhiều thời kỳ; quỹ tái định cư và hạ tầng liên quan chưa theo kịp... Nếu chỉ lập tổ công tác để xử lý từng dự án, hệ thống sẽ luôn chạy sau phát sinh; bởi vậy, vai trò lãnh đạo ở tầm chiến lược là chuẩn hóa dữ liệu, quy trình và năng lực để giảm số vướng mắc ngay từ khâu chuẩn bị.

Trước hết, phải nâng chất lượng hồ sơ địa chính và số hóa toàn bộ chuỗi GPMB. Mỗi thửa đất cần gắn với ranh giới, hiện trạng, nguồn gốc, chủ sử dụng, kết quả kiểm đếm, phương án và lịch sử xử lý. Dữ liệu dùng chung giúp xã, phường, cơ quan tài nguyên, đơn vị định giá và chủ đầu tư cùng theo dõi một phiên bản thống nhất. Việc phân quyền truy cập phải chặt chẽ, nhưng các thông tin người dân có quyền biết cần được công khai dễ hiểu, tránh tình trạng cùng một nội dung phải đi hỏi nhiều nơi.

Bên cạnh đó, chuẩn bị tái định cư phải đi trước một bước. Một phương án thu hồi đất khó thuyết phục nếu người dân chưa biết sẽ chuyển đến đâu, hạ tầng thế nào, khi nào được giao đất hoặc nhà. Khu tái định cư cần được xem là một hợp phần của dự án, có tiến độ, vốn và người chịu trách nhiệm riêng. Chất lượng nơi ở mới, khả năng tiếp cận trường học, y tế, việc làm và sinh hoạt cộng đồng phải là tiêu chí đánh giá thành công, không chỉ số hộ đã di chuyển.

Cùng với đó, cơ chế xác định giá và bồi thường phải bảo đảm nhất quán, có giải trình. Đất đai là tài sản lớn, chênh lệch cách hiểu hoặc cách áp dụng giữa các địa bàn dễ tạo so sánh và băn khoăn. Cơ quan chuyên môn cần ban hành hướng dẫn tình huống, tổ chức tập huấn, hỗ trợ trực tiếp hồ sơ khó; kết quả thẩm định phải chỉ rõ căn cứ. Mọi điều chỉnh cần được cập nhật kịp thời cho cán bộ dân vận để thông tin đến người dân không bị lệch hoặc chậm.

Dự án Khu đô thị phức hợp Hạ Long Xanh ở phường Hà An cho thấy phần việc cuối thường không đơn giản. Đến cuối tháng 8/2026, địa phương cần giải phóng 3.286,6ha, đã bàn giao trên 3.070,6ha, còn khoảng 216ha. Những kiến nghị về nguồn gốc đất ở một hợp phần từng kéo dài, ảnh hưởng tiến độ; phần diện tích còn lại đòi hỏi giải quyết kỹ từng hồ sơ.

Ông Dương Văn Thăng, Phó Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ phường Hà An, cho biết: Địa phương phấn đấu hoàn thành phần diện tích còn lại trong tháng 10. Để thực hiện mục tiêu, điều cần thiết là xử lý đồng thời các bước xác minh hồ sơ, giải quyết kiến nghị, phê duyệt phương án, chi trả và bàn giao. Không bước nào nên bị bỏ lại phía sau để rồi trở thành điểm nghẽn ở chặng cuối.

Việc tăng kiểm tra, giám sát quyền lực trong những khâu nhạy cảm như xác nhận nguồn gốc, kiểm đếm tài sản, áp giá, xét tái định cư. Cấp ủy, ủy ban kiểm tra, HĐND, mặt trận và cộng đồng dân cư có các vai trò khác nhau nhưng cùng hướng đến công khai và phòng ngừa lợi ích nhóm. Cần có kênh tiếp nhận phản ánh an toàn, quy trình kiểm tra nhanh khi có dấu hiệu bất thường và trách nhiệm giải trình của cán bộ ký hồ sơ. Làm chặt từ đầu chính là cách bảo vệ cán bộ dám làm, bảo vệ quyền lợi người dân và bảo vệ tiến độ dự án.

Tại buổi kiểm tra tiến độ GPMB Dự án nâng cấp Quốc lộ 4B đoạn qua địa bàn tỉnh vào ngày 10/6/2026, đồng chí Quản Minh Cường, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH thành phố, đã yêu cầu: Cấp ủy các địa phương phải phát huy hơn nữa vai trò lãnh đạo, chỉ đạo trong công tác GPMB, nhất là trong công tác tuyên truyền, vận động, tạo sự đồng thuận trong nhân dân. Cùng với đó, quá trình triển khai phải đảm bảo dân chủ, công khai, minh bạch, đúng quy định, không để xảy ra các hành vi tham nhũng, tiêu cực trong công tác GPMB.

Có thể thấy, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp giúp cơ sở chủ động hơn, giảm trung gian, nhưng khối lượng và độ phức tạp của GPMB cũng dồn nhiều hơn về xã, phường, đặc khu. Thành phố cần duy trì các nhóm chuyên gia lưu động về đất đai, pháp lý, giá và tái định cư; thiết lập thời hạn bắt buộc khi trả lời đề nghị của cơ sở; đồng thời đánh giá năng lực để đào tạo, bố trí cán bộ phù hợp. Không nên để cán bộ thiếu kinh nghiệm một mình xử lý hồ sơ có lịch sử hàng chục năm.

Trách nhiệm, nghĩa vụ của nhà đầu tư cũng phải được phát huy, như: Hoàn thiện hồ sơ ranh giới, mốc giới, vốn bồi thường và yêu cầu kỹ thuật đúng hạn; nhà thầu cần cung cấp kế hoạch thi công để địa phương ưu tiên bàn giao cuốn chiếu những vị trí tạo được khối lượng. Khi nhận mặt bằng, đơn vị thi công phải triển khai ngay, tránh để đất đã thu hồi nhưng bỏ trống, gây hoài nghi trong nhân dân. Tiến độ GPMB và tiến độ thi công cần đặt trên cùng một bảng điều hành.

Kiến nghị có căn cứ phải được xem xét, điều chỉnh phương án; nội dung vượt thẩm quyền phải được chuyển đúng cơ quan và trả lời đúng hạn. Với trường hợp đã bảo đảm đầy đủ quyền lợi hợp pháp, hoàn tất trình tự và đối thoại nhưng vẫn không chấp hành, việc xử lý phải đúng điều kiện, thẩm quyền và thủ tục pháp luật.

Mục tiêu tăng trưởng trên 13% của Quảng Ninh trong năm 2026 đặt ra yêu cầu rất cao đối với đầu tư và hạ tầng. Song không nên xem GPMB chỉ là công cụ chạy theo một chỉ tiêu ngắn hạn. Cách thu hồi đất, bồi thường và tái định cư hôm nay sẽ ảnh hưởng lâu dài đến niềm tin của người dân, uy tín môi trường đầu tư và chất lượng quản trị địa phương. Bởi thế, tiến độ và công bằng phải là hai tiêu chí song hành.

Khi từng hồ sơ có người phụ trách, dữ liệu được thống nhất, quyền lợi được tính đúng và việc thực thi chịu giám sát, mặt bằng có thể được bàn giao nhanh hơn mà vẫn bảo đảm công bằng. Đó là nền tảng để các dự án sớm chuyển thành công trình, nguồn lực phát triển và lợi ích cụ thể cho người dân Quảng Ninh.

Thực hiện: Quang Huy - Thanh Hoa - Thu Nguyệt - Cẩm Nang

Trình bày: Hải Anh