Các di tích ngành Than, công trình công nghiệp và không gian mỏ sau khai thác là nguồn tài nguyên du lịch riêng có của Quảng Ninh. Kết nối những giá trị ấy thành trải nghiệm hấp dẫn, an toàn là hướng đi đang được quan tâm.
Nhắc đến du lịch mỏ than, nhiều người nghĩ ngay tới chuyện xuống lòng đất, hay ngắm khai trường lộ thiên đồ sộ. Thực ra, lịch sử khai mỏ còn hiện hữu trong những công trình, di tích và ký ức của thợ mỏ ngay trên mặt đất. Khi một số không gian sau khai thác dần được phục hồi, cơ hội làm du lịch cũng mở ra.
Tại cuộc làm việc với TKV ngày 17/9/2026, Chủ tịch UBND thành phố Bùi Văn Khắng đã đề nghị Tập đoàn nghiên cứu chuyển đổi, tận dụng một số hạ tầng, không gian mỏ phù hợp để phát triển du lịch. Đề xuất ấy gợi thêm cách phát huy giá trị những vùng đất gắn với than.
Tiếp đó, ngày 1/11, TKV khánh thành giai đoạn 2 Khu di tích lịch sử Địa điểm khai thác than đầu tiên của Việt Nam tại núi Yên Lãng (phường Mạo Khê), mở thêm không gian khám phá lịch sử khai thác mỏ. Cùng với đó, TKV đặt nhiệm vụ hoàn thiện đề án du lịch trải nghiệm di sản công nghiệp ngành Than, hướng tới phát huy giá trị di sản, đưa những câu chuyện lịch sử Vùng mỏ đến gần hơn với du khách.
Yên Lãng cũng là một phần trong nguồn di sản phong phú mà ngành Than đang gìn giữ. Theo thống kê, TKV quản lý, bảo tồn 9 di tích lịch sử, văn hóa, 4 địa điểm lịch sử và 26 nhà, phòng truyền thống. Nhiều địa chỉ nằm trong phạm vi doanh nghiệp mỏ, lưu giữ dấu ấn công nghiệp cùng ký ức nhiều thế hệ thợ mỏ.
Các di tích phong phú thể hiện qua những công trình mang giá trị riêng. Lò giếng đứng Mông Dương gợi chuyện kỹ thuật khai thác hầm lò; cầu Poóc-tích số 1 tại Cửa Ông gắn với sàng tuyển, vận chuyển than và lịch sử vừa sản xuất, vừa chiến đấu. Trong khi đó, di tích Bác Hồ về thăm mỏ Đèo Nai kể về sự gắn bó của Người với công nhân Vùng mỏ. Mỗi nơi lưu giữ câu chuyện qua công trình, hiện vật và ký ức người từng làm việc. Nếu được kết nối hợp lý, những địa chỉ ấy sẽ giúp du khách hiểu sâu hơn lịch sử vùng Than, thay vì chỉ ghé thăm, chụp ảnh.
Ngoài ra, các di tích, khai trường đã dừng hoạt động cũng mở ra hướng khai thác cảnh quan. Moong 917 (phường Cao Xanh) ngừng khai thác từ cuối năm 2022, được định hướng cải tạo thành hồ nước ngọt, kết hợp trồng cây phục hồi môi trường. Tuy nhiên, việc phát triển du lịch tại đây vẫn cần đánh giá kỹ các điều kiện an toàn, môi trường và quản lý.
Theo đánh giá, chính sự khác biệt về hiện trạng cho thấy hướng đi trước mắt nên bắt đầu ở những di tích đã tôn tạo, có điều kiện phục vụ tham quan. Khu di tích tại Mạo Khê có thể kết hợp thuyết minh, tư liệu và hoạt động giáo dục truyền thống để đón các đoàn tìm hiểu lịch sử ngành Than. Còn các di tích Bác Hồ về thăm mỏ Đèo Nai, cầu Poóc-tích số 1, hay lò giếng đứng Mông Dương có thể góp vào tuyến tìm hiểu lịch sử công nghiệp, song phạm vi tiếp cận cần được đơn vị quản lý xác định cụ thể.
Không cần xuống lò hay vào khai trường đang hoạt động, du khách vẫn có thể hiểu nghề mỏ qua hiện vật, lời kể, các vị trí quan sát an toàn, hoặc tìm hiểu những khâu sản xuất đủ điều kiện cho phép tham quan.
Riêng moong 917 và các khai trường đã dừng khai thác, việc hình thành điểm ngắm cảnh, hoặc tìm hiểu phục hồi môi trường vẫn là hướng nghiên cứu dài hạn, chưa thể coi là điểm dừng sẵn có. Bởi vậy, mỗi nơi cần cách tiếp cận phù hợp: Có địa điểm thuận lợi cho tham quan di tích, nơi chỉ nên giới thiệu bằng mô hình, tư liệu số, có nơi phải tiếp tục cải tạo mới tính chuyện đón khách.
Dù có sức hút riêng, việc tổ chức tour thường xuyên vẫn không đơn giản. Du lịch Đất Mỏ, đơn vị từng tổ chức tour tham quan mỏ Đèo Nai, cùng các doanh nghiệp khác đánh giá cao sức hấp dẫn của moong than và góc ngắm vịnh Bái Tử Long từ trên cao, nhưng cũng thừa nhận việc mở rộng loại hình này còn liên quan đến thủ tục, quy trình an toàn, phương tiện chuyên dụng và sự phối hợp nhiều bên.
Thực tế, muốn triển khai lâu dài, bên cạnh hạ tầng đón khách, cần làm rõ đầu mối quản lý, vận hành và phối hợp với doanh nghiệp lữ hành. Lựa chọn những điểm đủ điều kiện, có cách tổ chức phù hợp sẽ là bước đi khả thi, đưa di sản mỏ đến gần hơn với du khách.
