Xã Vô Ngại có diện tích tự nhiên khá lớn (hơn 13.000ha), chủ yếu là đồi núi, đất canh tác nông nghiệp chưa đầy 300ha, chủ yếu là ruộng bậc thang. Việc trồng lúa và các giống cây khác như: Ngô, khoai, sắn, dong riềng gặp nhiều khó khăn do không chủ động được nguồn nước tưới. Nhưng từ nay, một “luồng gió mới” đã được mở ra cho vùng đất này khi cây ngô lai đang từng bước thay thế cho cây lúa kém hiệu quả trên những ruộng lúa nương. Để “mục sở thị”, tôi cùng anh cán bộ xã đến bản Pắc Chi, một trong ba bản được thí điểm trồng giống ngô mới.
Dọc hai bên con đường bê tông phẳng lỳ mới được hoàn thành cách đây không lâu từ chương trình xây dựng NTM dẫn vào thôn Pắc Chi là những thửa ruộng ngô trĩu bắp đang cho thu hoạch. Thôn miền núi heo hút với hơn 50 nóc nhà, trên 200 nhân khẩu này từ bao đời chỉ biết trồng lúa nương, cùng giống ngô cũ. Tiếng là trồng lúa, nhưng trước nay, cây lúa ở đây được trồng theo kiểu “nhờ ông trời”, bởi không chủ động được nguồn nước tưới. Vì vậy, kết quả thu hoạch may lắm được khoảng gần 2 tấn/ha, còn không chỉ suýt soát trên dưới 1 tấn, thu nhập từ lúa nương không đáng kể. Ngoài cây lúa thì trong thôn cũng có một diện tích nhỏ trồng ngô nhưng là các giống ngô địa phương, lại được trồng theo tập quán cũ, đó là gieo từ 3-4 hạt một hốc để một cụm cây có nhiều bắp. Số cây thì nhiều, nhưng đều nhỏ tí, có ra bắp thì cũng chỉ to bằng cổ tay trẻ con. Không có vốn để mua phân bón và thuốc trừ sâu, cũng không biết đến những gì gọi là khoa học, kỹ thuật để tiếp cận, việc canh tác cứ thế tiếp diễn với điệp khúc “người trồng, trời chăm”. Cơ cấu kinh tế của Vô Ngại chủ yếu dựa vào sản xuất nông - lâm nghiệp, nhưng trình độ dân trí thấp, kỹ thuật canh tác lạc hậu nên thu hoạch từ lúa rất thấp, đời sống của người dân luôn phải đối mặt với đói nghèo.
Nhưng vào đầu năm 2014, đã có sự thay đổi khi UBND xã kết hợp với Phòng Nông nghiệp và Trạm Khuyến nông huyện Bình Liêu cùng Trung tâm Khuyến nông - Khuyến ngư của tỉnh thực hiện mô hình trồng ngô lai trên diện tích lúa nương năng suất thấp. Quy mô thử nghiệm là 10ha với giống ngô lai mới NK4300 và NK6654 tại 3 thôn của xã gồm: Pắc Chi, Pặc Pùng và Bản Ngày. Tại thôn Pắc Chi, chúng tôi đến thăm gia đình anh Lục Văn Là. Ngồi trong căn nhà mái bằng đang chuẩn bị hoàn thiện, anh Là kể, cùng với gần hai chục hộ gia đình trong thôn, anh đã dành ra hơn 500m2 trên diện tích đất nương gần 2.000m2 để trồng giống ngô lai từ cuối tháng 2-2014. Lần đầu tiên được học cặn kẽ bài học kỹ thuật về mật độ trồng, cách bón phân đúng liều lượng và thời điểm, những điều mà một người dân ở đây trước nay chưa từng biết, anh phải mở sổ ra ghi chép rồi cẩn thận làm đúng theo hướng dẫn, vừa làm vừa khấp khởi ngóng trông xem kết quả thế nào. Giống ngô lai mới tỏ ra thích hợp với đồng đất nơi đây. Cây ngô mọc nhanh, tươi tốt, tán lá mỡ màng đầy sức sống, khác hẳn với những cây mọc kiểu nhờ trời như trước đây.
Sau gần 4 tháng vừa trồng vừa đếm từng ngày cho tới mùa thu hoạch, ngày ấy cũng đến vào một hôm cuối tháng 6, đúng vào dịp chúng tôi đến bản Pắc Chi. Dẫn chúng tôi đi thăm ruộng ngô đang thu hoạch, anh Là không giấu nổi vui mừng, háo hức và không khỏi tò mò với những bắp vàng rộm to gần bằng bắp tay người lớn, hạt đều tăm tắp. Bên những nương ngô, nhiều người trong thôn đều đoán già đoán non xem năng suất sẽ bao nhiêu nhưng không ai đoán trúng vì con số thu được bỏ xa năng suất ngô địa phương hay lúa vẫn thấy ở đây. Những hơn 5 tấn/ha, tương đương với gần 40 triệu đồng, cao gấp mấy lần so với trồng lúa nương. Anh Lục Văn Là vui mừng khôn tả, khoe tiếp “Vụ này, gia đình tôi trồng giống ngô lai mới thu được nhiều bắp lắm. Nhất là sau khi bẻ bắp về thì thân và lá cây ngô vẫn còn xanh nên dùng làm thức ăn cho trâu. Vụ hè thu sắp tới, tôi sẽ không trồng lúa nữa mà trồng ngô hết. Bán ngô mua đủ gạo cho gia đình ăn mà lại vẫn còn tiền nữa, vui lắm, tôi sẽ sắm sửa đồ dùng trong ngôi nhà mới xây”.
Từng bước thay thế cây lúa nương, cây ngô lai đang góp phần thay đổi tập quán canh tác của đồng bào xã vùng cao Vô Ngại nói riêng, cũng như nhiều xã miền núi ở khu miền Đông trong tương lai không xa.
Với kết quả đạt được ở Vô Ngại, cây ngô lai đang đem lại niềm vui cho bà con nơi đây và hứa hẹn những đổi thay trong đời sống của bà con vùng cao khi nguồn thu từ ruộng nương ngày càng được nâng cao.
Ông Nguyễn Văn Mộc, Chủ tịch UBND xã Vô Ngại cho biết, những vụ tới, xã sẽ tích cực vận động bà con chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ lúa nương, cây hoa mầu kém hiệu quả sang trồng ngô lai.
Phạm Hoạch
