Giáo sư Nguyễn Lân Dũng là một chuyên gia đầu ngành về sinh học, có nhiều năm giảng dạy và nghiên cứu tại Viện Vi sinh vật và Công nghệ sinh học (Đại học Quốc gia Hà Nội). Hiện ông đảm nhiệm chức Chủ tịch Hội các ngành Sinh học Việt Nam, Chủ nhiệm chương trình tự nguyện đưa KHKT vào nông nghiệp, hộ nông dân. Dịp cuối tháng 7 vừa qua ông đã về nói chuyện chuyên đề ứng dụng công nghệ sinh học trong sản xuất nông nghiệp tại hai huyện Tiên Yên và Ba Chẽ.
Sau chuyến đi này, PV đã có cuộc trao đổi với ông về một số nội dung liên quan đến việc đẩy mạnh ứng dụng thành tựu công nghệ sinh học ở Quảng Ninh...
- Thưa Giáo sư, cũng như các tỉnh, thành khác trong cả nước, Quảng Ninh hiện đang triển khai mạnh mẽ chương trình xây dựng nông thôn mới. Mà để phát triển sản xuất nông nghiệp theo hướng bền vững, tái cơ cấu ngành nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới thì tất yếu phải ứng dụng rộng rãi công nghệ sinh học. Quan điểm của Giáo sư về vấn đề này như thế nào?
+ Công nghệ sinh học (CNSH) đang bước vào giai đoạn thứ ba: CNSH hiện đại, vượt qua giai đoan CNSH truyền thống và CNSH cận đại. Đáng tiếc là rất nhiều sản phẩm của CNSH cận đại đến nay ta vẫn chưa sản xuất được ở quy mô công nghiệp.
Còn với nông nghiệp Quảng Ninh, tôi nghĩ tỉnh mình không có ưu thế về lúa nước cho nên sẽ tốt hơn nếu phát triển trồng ngô và đậu tương để phù hợp với yêu cầu giảm diện tích trồng lúa trong cả nước và đẩy mạnh chăn nuôi phục vụ công nhân và du khách. Ngoài ra, với ưu thế của một số dược liệu truyền thống Quảng Ninh nên đẩy mạnh những thành tựu về nuôi cấy mô để nhân nhanh các giống dược liệu quý và chuyển thành các sản phẩm không chỉ phục vụ trong nước mà còn có đủ chất lượng để xuất khẩu. Cây ăn quả nhiệt đới cũng nên phát triển với các giống mới, chẳng hạn như đu đủ Hồng Phi, chuối đỏ, xoài tím, mít không hạt, chanh không hạt, na quả lớn (trên dưới 1kg)... Hoa quả giúp bổ sung nguồn vitamin cho nhân dân và du khách, nếu phát triển ở quy mô lớn có thể làm giầu cho người trồng. Chăn nuôi cũng là thế mạnh của các huyện miền núi Quảng Ninh với mô hình nuôi gà thả vườn và áp dụng kỹ thuật thụ tinh nhân tạo cho gà đẻ trứng v.v..
- Thưa Giáo sư, ông vừa nhắc đến mô hình gà thả vườn và việc áp dụng kỹ thuật thụ tinh nhân tạo cho gà... Phải chăng đây là một hướng đi tốt nhất để bảo tồn, chống sự lai tạp các giống gà quý, như gà Tiên Yên chẳng hạn?
+ Giống gà Tiên Yên là đặc sản của Quảng Ninh, là một trong hai sản phẩm của tỉnh đã lọt vào Top 50 món ăn đặc sản của Việt Nam được bình chọn trong năm 2012. Đặc điểm nổi bật là dưới mỏ con gà mái thường có một túm lông dài nên gọi là “gà râu”. Do phương thức nuôi chăn thả tự nhiên và phân tán trong nhân dân từ lâu đời, nên giống gà Tiên Yên đã phân ly thành những dòng với nhiều màu lông khác nhau như: Hoa mơ, nâu, tía, xám, tro, vàng... Thân gà hình tròn, gọn, cổ ngắn, chân thấp màu vàng. Gà Tiên Yên có đặc điểm nuôi con khéo, chịu được điều kiện khó khăn về khí hậu, ít dịch bệnh so với các giống gà nhập nội khác như: Tam hoàng, gà Lương phượng... Trọng lượng lúc 6 tháng tuổi của gà mái từ 1,5-1,7kg/con; gà trống từ 2,2-2,7kg/con. Gà mái đẻ lúc 6 tháng tuổi thường đẻ từ 13-15 trứng/lứa (90-100 trứng/năm). Tỷ lệ ấp nở tự nhiên đạt từ 80-90% tuỳ theo mùa. Tôi nghĩ, Phòng Kinh tế hạ tầng huyện Tiên Yên nên tiếp tục hỗ trợ nông dân, nhất là bà con dân tộc thiểu số, biết cách lưu giữ nguồn gen đặc sản này, tránh lai tạp với các giống gà khác để giữ vững danh hiệu và chất lượng của gà Tiên Yên. Và trong đó, như tôi nói ở trên, việc áp dụng kỹ thuật thụ tinh nhân tạo cho gà là một trong những biện pháp hữu hiệu để đạt được mục tiêu này…
- Thế còn với ba kích tím ở Ba Chẽ? Thưa Giáo sư, nếu lai tạo ra giống có năng suất cao thì liệu những đặc tính ban đầu có còn được bảo lưu không ạ?
+ Ba kích còn có tên là Dây ruột già, Ba kích thiên, tên khoa học là Morinda officinalis Stow, thuộc họ cà phê. Củ ba kích là bộ phận được sử dụng làm thuốc. Ba kích vị cay, chát, ngọt, tính ôn. Ba kích có tác dụng ấm thận, tráng dương, khỏe gân cốt, trừ phong thấp. Nước sắc ba kích có tác dụng làm hạ huyết áp, tăng sức dẻo dai, tăng sức đề kháng của cơ thể, chống viêm. Rượu ba kích có tác dụng tăng cường chức năng sinh lý cho nam giới. Ba kích không chỉ phục vụ cho đồng bào trong nước, mà còn có thể xuất khẩu sang nhiều nước nếu quan tâm nhiều hơn đến chất lượng trồng và bào chế.
Để bảo vệ tốt chất lượng ba kích, cần làm tốt công tác chọn giống và dùng công nghệ nuôi cấy mô để nhân nhanh các dòng ba kích chất lượng cao cho người trồng. Cần nâng cao chất lượng sản phẩm, cả về công nghệ bào chế cả về hình thức bao bì để hướng tới khả năng xuất khẩu sang nhiều nước; tôi nghĩ nó có thể thay thế cho Viagra, loại tân dược không thích hợp sử dụng với nhiều đối tượng hiện nay…
- Thưa giáo sư, như Giáo sư đã biết, Ba Chẽ là huyện đất rất rộng, người thưa, bà con dân tộc rất nghèo. Vậy theo Giáo sư cần phải áp dụng CNSH như thế nào trong nông nghiệp để cải thiện đời sống người dân?
+ Đúng là đồng bào các dân tộc ở Ba Chẽ còn có nguồn thu nhập quá thấp. Ngoài cây keo dùng làm nguyên liệu xuất khẩu, nhân dân phải mua từ nơi khác mọi thứ. Mà cây keo thì 4 năm mới có một lần thu hoạch cho nên thu nhập thường xuyên chẳng đáng là bao. Ba Chẽ có diện tích tới 576km2 nhưng có chưa đến 20.000 dân. Đất rộng nhưng chưa phát triển kinh tế toàn diện, nên mức sống của nhân dân còn quá thấp. Tôi nghĩ, Ba Chẽ nên phát triển mô hình nuôi gà Tiên Yên thả trong vườn keo và tranh thủ trồng thêm ngô để làm thức ăn chăn nuôi. Nên khai thác các dược liệu theo kinh nghiệm của bà con dân tộc thiểu số và đẩy lên mức sản xuất hàng hóa với khâu bảo quản, chế biến, tiếp thị ở trình độ cao. Muốn làm được những việc này nhất thiết cần có sự đầu tư của các doanh nghiệp, tạo nên chuỗi sản xuất có hiệu quả cao và ổn định…
- Trong các buổi nói chuyện chuyên đề và tham quan các mô hình kinh tế ở Quảng Ninh, Giáo sư có kỷ niệm ấn tượng thú vị nào muốn chia sẻ cùng bạn đọc?
+ Ấn tượng sâu sắc nhất với tôi ở Ba Chẽ là chị Bí thư Huyện ủy. Chị này trẻ trung, đã nhiệt tình đến nơi xa xôi này một mình và tận tụy hết lòng lo cho cuộc sống của nhân dân. Nhiệm vụ đào tạo cán bộ tại chỗ cũng đang là mong muốn của chị và các đồng chí lãnh đạo khác…
- Còn với Tiên Yên thì sao, thưa Giáo sư?
+ Với Tiên Yên thì ấn tượng sâu sắc của tôi là thành công của chàng trai Thạc sĩ người Sán Dìu Lý Văn Diểng. Tôi nghĩ các sáng kiến của anh cần được đăng ký sở hữu trí tuệ và sau đó phổ biến cho mọi trại chăn nuôi gia cầm trong phạm vi cả nước. Đó là việc mà tôi đã nói ở trên là áp dụng kỹ thuật thụ tinh nhân tạo cho gà. Có lẽ chúng ta không lạ gì việc thụ tinh cho trâu, bò, lợn v.v. nhưng chắc chưa ai có may mắn được biết về thụ tinh nhân tạo cho gà. Ích lợi thì quá rõ rồi. Bình thường trong đàn gà phải có tỷ lệ là 10 gà mái ít nhất cần 1 gà trống. Vậy mà trong một đàn gà, đâu phải ngày nào cả 10 con mái đều đã may mắn được con trống “chiếu cố” (cười). Chính vì vậy tỷ lệ trứng có phôi thường chỉ đạt 70% mà thôi. Đối với chăn nuôi, nhất là chăn nuôi lớn, đó là một thiệt thòi rất lớn. Chắc chúng ta đã thường xuyên trông thấy gà trống đạp mái. Chúng dí mỏ vào cổ gà mái rồi đè lên và hoàn thành nhiệm vụ có thể nói là... quá nhanh! Ta chẳng quan sát thấy gì. Vậy thì thụ tinh nhân tạo bằng cách nào đây? Cơ quan sinh dục của gà trống đâu thấy có gai giao cấu nào thò ra ngoài?...
- Thưa Giáo sư, vậy phải làm thế nào?
+ Các nhà khoa học cho biết, cơ quan giao cấu của gà trống không phát triển. Nó chỉ là chỗ phình hình bong bóng của ống dẫn tinh, nó nở to khi có kích thích sinh dục. Ngoài ra, khi tinh hoàn hoạt động còn có sự tham gia của những nếp nhăn limpho và những thể ống, nằm ở tận cùng của ống dẫn tinh. Khi giao cấu, ổ nhớp con trống áp sát với lỗ huyệt con mái. Lúc này âm đạo được bộc lộ ra và tinh trùng được phóng vào lỗ huyệt của con mái.
Trên cơ sở thực tế này, các nhân viên ở trang trại của anh Diểng đã áp dụng kỹ thuật thụ tinh nhân tạo cho gà bằng cách giữ chặt chú gà trống và vuốt phần dưới lưng gà (tất nhiên là phải có tay nghề mới làm đúng cách được); thế là lượng tinh trùng màu trắng đục của chú gà trống phun ra chén thủy tinh và chỉ cần pha loãng ra rồi dùng ống hút có đầu nhựa thay đổi sau mỗi khi bơm vào lỗ huyệt của con gà mái. Kết quả là một con gà trống phục vụ dễ dàng cho được tới 75 con gà mái (!) Và tỷ lệ có phôi của trứng thì nâng lên đến 96%. Kết quả thực mỹ mãn. Tôi đã trao đổi với anh Diểng về tỷ lệ thụ thai ở loài gà Đông Tảo còn quá thấp nên có lúc tìm mua một con trống đẹp đẽ phải tốn tới 6-7 triệu đồng. Anh Diểng cho biết vì chân con trống to quá khó lòng thực hiện được chuyện đạp mái và đấy đang là mong ước của anh Diểng sẽ chuyển giao được công nghệ thụ tinh nhân tạo này cho giống gà Đông Tảo quý giá này…
- Thực ra, nói đến trang trại gà của anh Lý Văn Diểng ở Tiên Yên thì nhiều bạn đọc của báo Quảng Ninh cũng đã từng biết. Nhưng là một nhà khoa học chuyên nghiên cứu về lĩnh vực sinh học, khi tham quan mô hình này, Giáo sư có nhận xét như thế nào ạ?!
+ Tôi thấy cách anh ấy áp dụng KHKT rất thiết thực và phải nói là thật thú vị. Như các chuyện ở trên đã nói chẳng hạn. Còn một chuyện “lạ” nữa là trại gà đẻ của anh Diểng giữa trưa nắng mà mát mẻ như có điều hòa nhiệt độ. Phương pháp thật đơn giản: Hai bên trại được che kín bằng vải nhựa. Một đầu có nước giếng khoan mát lạnh chảy từ từ qua những lớp ngói xếp khít vào nhau (kiểu xếp ngói này tôi ít thấy ở các trại chăn nuôi khác). Đầu kia của trại là 4 cái quạt lớn chạy bằng mô tơ điện. Thế là gió mát được thổi liên tục suốt dọc trại gà. Lại một chuyện thú vị khác nữa là trại gà hậu bị của anh Diểng rẻ một cách bất ngờ: Mái lợp bro xi măng, tường chỉ là lưới thép đơn giản. Tôi hỏi thế thì gà nóng chết. Anh cười rất tươi và nói: Thầy xem có con gà nào trong chuồng không? Nó lên núi sống chung với cây keo, làm cỏ hộ cây keo, chén các loại giun dế vô vàn trong đất rồi bón phân cho cây keo. Nhắc đến phân gà tôi lại biết thêm một chuyện thú vị nữa là chỉ riêng chuyện xúc phân gà trong trại bán cho các nhà nuôi tôm để tạo nước màu (phát triển sinh vật phù du) cũng thừa tiền trả lương cho công nhân toàn trại rồi! Nói thật, tôi hơi bị bất ngờ khi tất cả những sáng kiến này lại là của một Thạc sĩ chuyên ngành Lâm sinh người dân tộc thiểu số. Thật là một nhân tố đáng để nêu gương cho bà con nông dân, không chỉ ở hai huyện miền núi Tiên Yên và Ba Chẽ, mà là trong tỉnh, trong nước, có thêm tự tin để làm giàu cho mình và cho đất nước...
Phạm Học
