Trung ương, tỉnh đều xác định xây dựng Móng Cái thành thành phố cửa khẩu quốc tế hiện đại. Thực hiện mục tiêu này, kinh nghiệm từ các khu kinh tế (KKT) quốc tế rất hữu ích đối với KKT cửa khẩu Móng Cái.
Theo Tiến sĩ khoa học Võ Đại Lược (Viện Kinh tế và Chính trị thế giới), các KKT, KKT cửa khẩu là một loại hình KKT tự do, được lập ra chủ yếu để thu hút các nguồn lực từ bên ngoài. Thế giới có 3.500 KKT tự do các loại ở 130 nước. Trung Quốc hiện có 125 đặc khu kinh tế cấp quốc gia. Đặc điểm của các KKT là: Có thể chế hành chính và kinh tế hiện đại, theo thông lệ quốc tế, kinh tế thị trường tự do phát triển, nhà nước điều tiết hạn chế, tính tự quản cao, môi trường kinh doanh và sinh sống thuận lợi cho nhà đầu tư nước ngoài, là nơi thí điểm các thể chế mới, là những cực tăng trưởng. Chẳng hạn như Đặc khu Thẩm Quyến (Trung Quốc), đây là một cấp hành chính tự chủ có cả cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp, có quyền trình lên cấp trên xin những thể chế vượt trội. Bộ máy hành chính đặc khu gọn nhẹ, chỉ với 4 cục: Cục phát triển kinh tế, Cục phát triển thương mại, Cục vận tải, Cục nông nghiệp (các thành phố khác có 65 sở, ban, ngành). Mức độ ưu đãi ở đây cao hơn Hồng Kông (thuế thu nhập doanh nghiệp chỉ 15%, ở Hồng Kông là 20%, các loại thuế và phí khác cũng thấp hơn). Thế nên tốc độ tăng trưởng ở Thẩm Quyến cao, trung bình từ 20-30%, thời kỳ 1980-1985 tăng trưởng tới 52,3%/năm. Đặc khu này tăng trưởng bằng thể chế hiện đại, nhà nước dường như không đầu tư (nhà nước Trung Quốc chỉ cấp hơn 20 triệu USD). Từ một làng chài, sau 30 năm Thẩm Quyến là thành phố lớn thứ 4 của Trung Quốc, GDP/người năm 2009 là 13.600 USD, đứng đầu Trung Quốc. Thẩm Quyến thu hút hàng chục tỷ USD FDI và các nguồn lực bên ngoài, tác động lan toả vào nội địa Trung Quốc.Các KKT tự do của Hàn Quốc - Incheon có cơ sở hạ tầng hiện đại hàng đầu Đông Á về cả sân bay, bến cảng, đường cao tốc… Thể chế hành chính và kinh tế của các KKT này là thể chế của Mỹ. Hướng thu hút chỉ dành cho các công ty công nghệ cao của Mỹ. Môi trường kinh doanh và sinh sống hiện đại, thuận lợi, chi phí thấp. Vốn FDI vào KKT Incheon năm 2007 là 1.500 tỷ USD, vượt xa tất cả các KKT tự do hiện có.
Ở ĐuBai thuộc các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất có 20 KKT tự do tầm cỡ thế giới với 100% vốn sở hữu nước ngoài. Đây là một quốc gia phi thuế. ĐuBai có cơ sở hạ tầng tốt nhất Trung Đông. Đô thị quốc tế này có người của 180 quốc gia sinh sống, 80% dân số là người nước ngoài. Đây còn được biết đến là thành phố thể thao, khách sạn cao cấp, hội nghị quốc tế, triển lãm quốc tế và du lịch cao cấp. ĐuBai là thành phố của kiến trúc và xây dựng hiện đại, tập trung tới 20% cần cẩu lớn nhất thế giới, các toà nhà cao và đẹp nhất thế giới, với tổng giá trị xây dựng tới 125 tỷ USD. Thành phố có chính phủ điện tử hiện đại, với làng tri thức, ốc đảo Silicon.
Việt Nam hiện có 18 KKT ven biển, 28 KKT cửa khẩu; 267 khu công nghiệp, theo quy hoạch đến 2020 sẽ có khoảng 558 khu công nghiệp với tổng diện tích 200.000ha. Thể chế của các KKT và KKT cửa khẩu nước ta chủ yếu là ưu đãi ngang với các xã nghèo nhất; chưa có chính quyền cấp KKT, chỉ có Ban quản lý; thể chế hành chính và kinh tế không có sự vượt trội, chỉ giống như các khu công nghiệp. Định hướng thu hút đầu tư của các KKT, KKT cửa khẩu nước ta chủ yếu là các nhà đầu tư trong nước; sử dụng công nghệ truyền thống là chính; vốn đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng chủ yếu là của Nhà nước; chưa là những cực tăng trưởng có ảnh hưởng lan toả. Nguyên nhân sự kém phát triển của các KKT, KKT cửa khẩu nước ta là do chưa có quy định pháp quy nào cho phép các KKT Việt Nam có thể chế vượt trội theo hướng hiện đại và thông lệ quốc tế; chưa xác định rõ ràng mục tiêu của các KKT là thu hút các nguồn lực từ bên ngoài.
Về định hướng phát triển, Tiến sĩ Võ Đại Lược đã đưa ra một số gợi ý cho TP Móng Cái. Cụ thể là, nếu theo các thể chế hiện hành thì Móng Cái nhiều nhất cũng chỉ được xây dựng thành 1 KKT với những ưu đãi cao nhất như các xã khó khăn và như KKT cửa khẩu Lao Bảo và như vậy những kết quả đạt được sẽ rất hạn chế.
Móng Cái có một số lợi thế về địa kinh tế thuận lợi cho sự phát triển thương mại, du lịch, dịch vụ. Để khai thác hiệu quả các lợi thế, Móng Cái phải phấn đấu thành một đặc khu kinh tế hiện đại có khả năng cạnh tranh với các đặc khu của Trung Quốc và một số nước Đông Á. Móng Cái cần có một thể chế hành chính và kinh tế vượt trội so với các đô thị trong nước theo hướng hiện đại và thông lệ quốc tế. Đây chính là yếu tố quyết định thành công, là cái mà Móng Cái phải xin T.Ư (chứ không phải là xin tiền). Các thể chế này phải được soạn thảo trên cơ sở của các thể chế của các đặc khu kinh tế hiện đại nhất. Móng Cái phải thu hút được các nhân tài cả ở trong nước và từ nước ngoài. Muốn vậy phải có thể chế đặc biệt như: Cho phép thuê nước ngoài làm tư vấn, làm quản lý một số lĩnh vực... Đây cũng là một nhân tố quyết định vì xét cho cùng không có người giỏi, thì khó làm nên thành công gì, thể chế trọng dụng nhân tài cũng phải xin cấp trên cho phép. Cùng với đó, phải có cơ sở hạ tầng hiện đại như cảng hàng không quốc tế và đường sắt tốc độ cao. Muốn phát triển thương mại, dịch vụ hiện đại, không thể không có sân bay quốc tế hiện đại. Đường sắt tốc độ cao (dưới 250km/giờ) cũng rất cần thiết cho Quảng Ninh, vì khách du lịch cần nối tuyến về Hà Nội và các nơi khác. Móng Cái và Quảng Ninh phải tìm được những nhà đầu tư chiến lược nước ngoài trên các lĩnh vực tài chính, thương mại, dịch vụ, bất động sản...
Ngọc Hà
