Ký quỹ môi trường là công cụ áp dụng cho các ngành kinh tế dễ gây ô nhiễm môi trường. Theo đó, các doanh nghiệp trước khi đầu tư phải đặt cọc một khoản tiền lớn hơn hoặc xấp xỉ với kinh phí cần để khắc phục môi trường nếu doanh nghiệp gây ra ô nhiễm hoặc suy thoái môi trường. Đây là công cụ quản lý đơn giản, hiệu quả. Tuy nhiên, việc thực hiện công cụ này vẫn còn những vướng mắc.
Hiện nay, cơ chế ký quỹ phục hồi môi trường được quy định tại Quyết định số 18/2013/QĐ-TTg (thay thế Quyết định số 71/QĐ-TTg ngày 29-5-2008) của Thủ tướng Chính phủ về ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường đối với hoạt động khai thác khoáng sản. Theo quy định, các tổ chức, cá nhân khi hoạt động khai thác khoáng sản phải lập dự án cải tạo, phục hồi môi trường sau khai thác (trong đó số tiền ký quỹ đã được cụ thể hoá và dự toán chi tiết theo phương án phục hồi môi trường) và tiến hành ký quỹ tại Quỹ bảo vệ môi trường (BVMT) Việt Nam hay Quỹ BVMT của địa phương nơi có mỏ khai thác (thay vì thông qua ngân hàng như trước đây). Mục đích của việc ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường là để đảm bảo tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản thực hiện việc cải tạo, phục hồi môi trường theo quy định của pháp luật. Đối với Giấy phép khai thác khoáng sản có thời hạn dưới 3 năm phải thực hiện ký quỹ một lần và mức tiền ký quỹ bằng 100% số tiền được phê duyệt. Đối với Giấy phép khai thác khoáng sản có thời hạn từ 3 năm trở lên thì được phép ký quỹ nhiều lần; trường hợp Giấy phép khai thác khoáng sản có thời hạn dưới 10 năm, từ 10 năm đến dưới 20 năm, từ 20 năm trở lên thì mức ký quỹ lần đầu tương ứng bằng 25%, 20%, 15% tổng số tiền ký quỹ; số tiền ký quỹ những lần sau được tính bằng tổng số tiền ký quỹ trừ đi số tiền ký quỹ lần đầu, chia đều cho các năm theo dự án đầu tư được phê duyệt hoặc thời gian còn lại theo Giấy phép khai thác khoáng sản. Là tỉnh có hoạt động khai thác than với sản lượng tương đối lớn, cùng với đó là các nhà máy xi măng tất yếu phải có những tác động tiêu cực đến môi trường. Đó là sự biến đổi cảnh quan sau khai thác tài nguyên, đe doạ tính bền vững của quá trình phát triển. Đặc biệt, qua kiểm tra hầu hết những đơn vị này đều chưa ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường. Một số đơn vị đang lập dự án cải tạo, phục hồi môi trường song tiến độ còn chậm. Chất lượng lập dự án cải tạo, phục hồi môi trường của các đơn vị chưa cao.
Thực hiện Quyết định số 18 của Chính phủ về ký quỹ, cải tạo phục hồi môi trường đối với hoạt động khai thác khoáng sản, hiện nay, tỉnh đã thành lập Quỹ BVMT và chính thức đi vào hoạt động từ tháng 3-2011 với vốn điều lệ 14 tỷ đồng. Trên cơ sở đó, Sở Tài nguyên và Môi trường đã tăng cường kiểm tra đôn đốc các đơn vị khai thác khoáng sản trên địa bàn thực hiện việc lập Dự án cải tạo phục hồi môi trường, trình các cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Từ đầu năm đến nay trên địa bàn tỉnh đã có 77 dự án ký Quỹ với tổng số tiền 107 tỷ đồng. Như vậy, tính từ khi thành lập Quỹ BVMT của tỉnh đến nay đã có 161 dự án ký Quỹ với tổng số tiền trên 300 tỷ đồng. Trong đó gồm có các đơn vị ngành Than, khai thác đá và các đơn vị hoạt động khai thác khoáng sản khác.
Mặc dù đã đạt được kết quả bước đầu nhưng việc thực hiện ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường chỉ quy định với từng dự án riêng lẻ trong khi trong thực tế hoạt động khai thác khoáng sản diễn ra trên diện rộng, với quy mô lớn liên vùng, liên mỏ, do nhiều tổ chức, cá nhân cùng khai thác. Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước và quỹ bảo vệ môi trường cũng chưa được chặt chẽ còn nhiều hạn chế; nhận thức của cộng đồng về quyền lợi người dân khu vực có khai thác khoáng sản còn thấp. Hiện nay, đối với công tác quản lý nhà nước còn một số khó khăn khi chưa có hướng dẫn cụ thể; chế độ kiểm tra, quản lý hoạt động ký quỹ, quản lý tiền ký quỹ, hồ sơ, thủ tục hoàn trả tiền ký quỹ; trình tự, báo cáo về công tác thẩm định, kiểm tra và xác nhận hoàn thành nội dung việc thực hiện các nội dung của dự án và yêu cầu của quyết định phê duyệt cải tạo phục hồi môi trường. Theo đại diện Quỹ BVMT của tỉnh cần có hướng dẫn cụ thể cho các dự án cải tạo phục hồi môi trường cho nhiều mỏ; có quy định phù hợp giữa cải tạo, phục hồi môi trường và đề án đóng cửa mỏ.
Để việc thực hiện Quyết định số 18 của Chính phủ trong ký quỹ môi trường đối với các doanh nghiệp khai thác khoáng sản đạt hiệu quả, điều quan trọng là phải tăng cường đội ngũ cán bộ chuyên môn trong lĩnh vực môi trường ở các huyện, thành phố, thị xã, nhất là ở các địa phương có nhiều điểm khai thác mỏ. Các ngành chức năng cần tăng cường công tác kiểm tra, thanh tra về công tác bảo vệ môi trường, xử lý nghiêm các doanh nghiệp vi phạm Luật bảo vệ môi trường theo quy định của pháp luật.
Hiểu Trân
