Khi mùa xuân sắp gõ cửa các bản làng, người dân khu Đèo Đọc (phường Hoành Bồ) lại rộn ràng trong sắc áo truyền thống, trong tiếng trống, tiếng chiêng. Với đồng bào Dao Thanh Phán, đây không chỉ là thời điểm đón Tết cổ truyền, mà còn là lúc nhiều gia đình tổ chức cấp sắc, nghi lễ quan trọng bậc nhất trong đời người đàn ông.
Khu Đèo Đọc là nơi có cộng đồng Dao Thanh Phán sinh sống đông đảo. Trải qua bao thăng trầm lịch sử, nghi lễ cấp sắc vẫn được cộng đồng người Dao Thanh Phán nơi đây gìn giữ như một giá trị tâm linh sâu sắc, góp phần định hình bản sắc văn hóa dân tộc.
Theo quan niệm truyền thống, một người đàn ông Dao Thanh Phán dù có lớn tuổi, nhưng nếu chưa trải qua lễ cấp sắc thì vẫn chưa được coi là người trưởng thành. Thầy cúng Triệu Kim Phúc cho biết: "Chỉ khi được cấp sắc thì người đàn ông đó mới được phép đứng ra cúng lễ tổ tiên, tham gia các nghi thức tín ngưỡng quan trọng của dòng họ, thậm chí có thể trở thành thầy cúng. Trong hôn nhân cũng vậy, chỉ khi được cấp sắc thì Ngọc Hoàng mới công nhận người đàn ông đó với vợ chính thức thành đôi lứa. Người vợ được ghi tên trong dòng tộc nhà chồng".
Vì thế, lễ cấp sắc được xem là nghi lễ khai sinh lần thứ hai trong đời người đàn ông Dao Thanh Phán. Kể từ sau nghi lễ, người đàn ông chính thức được cộng đồng thừa nhận đủ phẩm hạnh, đủ hiểu biết và đủ trách nhiệm để gánh vác việc lớn của gia đình, dòng họ và làng bản.
Lễ cấp sắc của người Dao Thanh Phán được tổ chức theo 3 bậc: 3 đèn, 7 đèn và 12 đèn. Trong đó, cấp sắc 3 đèn là bậc phổ biến nhất, dành cho đa số nam giới khi đủ điều kiện kinh tế, tinh thần và sự sẵn sàng về trách nhiệm. Cấp sắc 7 đèn và 12 đèn thể hiện mức độ hiểu biết sâu hơn về nghi lễ, tín ngưỡng, thường dành cho những người theo con đường thầy cúng, người giữ vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của cộng đồng. Mỗi ngọn đèn trong nghi lễ là biểu tượng cho ánh sáng soi đường, cho đạo lý mà người được cấp sắc phải ghi nhớ và thực hành suốt đời.
Trong lễ cấp sắc, việc báo cáo Bàn Vương, các vị thần, Tam Thanh (Ngọc Thanh, Thượng Thanh, Thái Thanh), Ngọc Hoàng thượng đế và tổ tiên chính là để khẳng định nguồn gốc và trách nhiệm nối tiếp truyền thống. Đây cũng là yếu tố làm nên chiều sâu tâm linh và giá trị bền vững của nghi lễ này.
Vì sự nghiêm cẩn với thần linh và tổ tiên nên gia đình người được làm lễ phải chuẩn bị trong thời gian dài, từ vật chất đến nhân lực. Bàn thờ được dựng trang trọng, tranh thờ 12 bức được treo đúng quy cách, lễ vật được sắp xếp đầy đủ tại gian thờ nhà lớn (nhà người đàn ông trưởng tộc). Thầy cúng giữ vai trò là người kết nối giữa con người với thế giới thần linh. Người được cấp sắc được thầy cúng hướng dẫn kỹ lưỡng từng động tác quỳ lạy, từng lời khấn. Mọi hành vi đều đòi hỏi sự thành tâm và tuân thủ các quy ước truyền thống.
Một điểm đặc sắc trong lễ cấp sắc của người Dao Thanh Phán là một thầy cúng sẽ đọc lời khấn theo sách cổ viết bằng chữ Nôm kiểu người Dao. Đây là kho tàng tri thức dân gian quý giá, ghi lại lịch sử tộc người, tín ngưỡng, luật tục. Lời trong sách răn dạy người được cấp sắc phải kính trọng tổ tiên, sống lương thiện, giữ chữ tín, yêu thương cộng đồng. Chính yếu tố này đã nâng lễ cấp sắc vượt lên trên một nghi lễ tín ngưỡng thông thường thành một hình thức giáo dục đạo đức truyền thống giàu giá trị.
Trình tự lễ cấp sắc diễn ra trong 3 ngày 3 đêm nay được giản tiện còn 1 ngày 1 đêm với nhiều nghi thức nối tiếp nhau: Rước tổ tiên, mời thần linh, lễ tẩy uế, dựng đàn, truyền dạy điều bí truyền và nghi thức cấp sắc chính thức. Đặc biệt, người thầy cả sẽ đóng ấn vào bàn chân và đặt cho người được cấp sắc một tên thiêng để đánh dấu sự thừa nhận của thần linh và tổ tiên. Ngay sau đó, người đàn ông và vợ mình sẽ được kết nối với nhau bằng một sợi dây như minh chứng cho việc thần linh và tổ tiên đã công nhận 2 người là vợ chồng.
Sau đó, các thầy mo sẽ làm lễ tạ ơn, họ hàng dòng tộc và bà con làng bản sẽ cùng mổ gà lợn ăn mừng, chung vui với người được cấp sắc. Chính vì thế, lễ cấp sắc là sự kiện chung của cả bản làng. Trong những ngày diễn ra nghi lễ, người dân cùng nhau tham gia, chứng kiến, chúc mừng, tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng đậm đà bản sắc. Âm nhạc được tấu bởi trống, chiêng, kèn, tù và, hát dân ca, múa nghi lễ, kết hợp với mặc trang phục truyền thống, treo tranh thờ dân gian. Tất cả hòa quyện, biến lễ cấp sắc thành một không gian diễn xướng văn hóa tổng hợp, phản ánh sinh động đời sống tinh thần của người Dao Thanh Phán.
Lễ cấp sắc của người Dao đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2016. Tại Quảng Ninh, việc duy trì lễ cấp sắc không chỉ dựa vào nỗ lực của các thầy cúng, người cao tuổi, mà còn có sự tham gia ngày càng tích cực của thế hệ trẻ. Nhiều gia đình coi việc tổ chức lễ cấp sắc cho con em mình là trách nhiệm gìn giữ truyền thống, dù điều kiện kinh tế còn khó khăn. Anh Bàn Hữu Mạnh (khu Đèo Đọc) cho biết: "Tôi rất vui mừng vì được gia đình, dòng tộc và các thầy cúng làm lễ cấp sắc cho trong đợt này. Tôi nguyện sống đúng theo những gì đã được răn dạy. Tôi cũng mong rằng, thế hệ trẻ sẽ được biết đến nghi lễ này nhiều hơn, có điều kiện để tổ chức cho con cháu và giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc mình không bị mai một".
Từ góc độ phát triển kinh tế - xã hội, tập quán cấp sắc của người Dao Thanh Phán là nguồn tài nguyên văn hóa đặc sắc để xây dựng các sản phẩm du lịch cộng đồng. Có thể khai thác âm nhạc dân gian, trang phục, ẩm thực, mỹ thuật dân gian, nghề thủ công truyền thống trong lễ cấp sắc để xây dựng các tour du lịch trải nghiệm. Chỉ khi di sản được gìn giữ trong đời sống thực, gắn với cộng đồng bản địa, thì lễ cấp sắc mới thực sự trở thành nền tảng cho phát triển bền vững, lâu dài.
