Những ngày cuối năm đến với Bình Liêu, khi những cung ruộng bậc thang chỉ còn nhuốm màu vàng của gốc rạ, thì cũng là lúc hoa sở trắng bung nở. Trong mùi hương dìu dịu, nhẹ nhàng là rộn ràng tiếng cười nói của người bán mua...
Cây sở là một loài cây nhỏ,cao chừng 5-7m, hoa trắng muốt, nhụy vàng như hoa trà nhưng có kích thước lớn hơn, mùi thơm dịu. Hạt sở được ép làm dầu ăn, chữa bệnh…
Trước đây, cây sở mọc hoang ở rừng, người dân thường lấy để làm củi, nhưng từ khi có thương lái thu mua, họ bắt đầu quan tâm tới việc trồng, chăm sóc và thu hái sở. Thời điểm này đến với Bình Liêu, người ta không khỏi ngỡ ngàng bởi những cánh hoa trắng tinh khiết nổi bật giữa màu xanh của núi rừng.
Thấy chúng tôi ngạc nhiên khi bắt gặp những ngôi nhà được bao quanh bởi hàng sở nở hoa trắng muốt, một phụ nữ tên Viền (ở thôn Nà Tào, xã Đồng Tâm) bảo: “Ngày xưa cây sở chỉ có trên rừng, còn bây giờ nhiều nhà trồng quanh nhà và thường xuyên phát quang để cây cho quả to. Trung bình với những cây sai quả, mỗi đợt thu hoạch tới 2-3 bao quả…”.
Hỏi chị Viên rằng sở mọc khắp nơi vậy thì liệu có bị mất trộm không, chị cười: “Ở đây mọi người không hái trộm cây nhà ai bao giờ đâu à! Chỉ cây nhà ai người ấy hái thôi. Ngày xưa người già thường lấy hạt sở về ép làm dầu nấu ăn. Bây giờ bên Trung Quốc người ta thu mua thì mọi người mới chú ý trồng để bán, nhà nào cũng trồng sở quanh nhà hoặc trên đồi của mình, mỗi nhà ít nhất cũng có từ 20-30 gốc”.
Để lấy được dầu sở, phải trải qua nhiều công đoạn. Khi quả cho thu hoạch, người dân lấy hạt về phơi khô, đập vỏ hạt, rang chín, mang giã (trước thì giã bằng cối, còn bây giờ dùng máy ép); sau đó cho vào khuôn ép lấy dầu, đem đun sôi rồi bỏ vào can dùng dần.
Một người đàn ông cũng tên là Viền (ở thôn Nà Tào, xã Đồng Tâm) đang vơ rạ bên đường, hào hứng cho chúng tôi biết, trước đây công nhân lâm nghiệp trồng nhiều cây sở, sau dân mình mới bắt đầu trồng. Trồng cây sở tuy không phải chăm sóc nhiều nhưng cũng có cái khó của nó. Đó là thời gian từ khi trồng đến khi thu hoạch khá dài, tới 10 năm, mà lại chỉ trồng được bằng cây con chứ không dùng phương pháp chiết cành được. Vậy nên nhà nào trồng sở cũng giữ gìn, bảo quản rất cẩn thận…
Những năm gần đây, cây sở không chỉ được biết đến như một nét riêng, thu hút khách phương xa đến với Bình Liêu, mà còn là một loài cây mang lại lợi ích kinh tế cho người dân. Hạt sở được các thương lái Trung Quốc thu mua tại khu vực cửa khẩu Hoành Mô, thậm chí có nhiều thương lái còn đến tận các vườn sở mua trực tiếp. Đặc biệt, nhiều thương lái ở Lạng Sơn thu mua hạt sở không chỉ để chế biến dầu mà còn để lấy hạt giống, mở rộng mô hình trồng sở tại địa phương. Hạt sở được thu mua với giá từ 17.000-18.000 đồng/kg. Dầu sở ép có giá khoảng 150.000 đồng/lít.
Cây sở đang tạo thành một điểm nhấn quan trọng, cả về mặt văn hoá du lịch, cả về kinh tế cho vùng đất Bình Liêu. Thế nhưng làm thế nào để cây sở phát huy giá trị một cách bền vững vẫn đang là một bài toán đối với Bình Liêu. Bởi theo kinh nghiệm của người trồng sở, cây sở cứ sai quả được khoảng 2-3 năm thì lại 1 năm mất mùa, hoa ít, quả nhỏ. Chưa kể, vấn đề “đầu ra” cũng đang rất bấp bênh. Mặc dù hiện nay tại Bình Liêu đã có cơ sở thu mua và chế biến dầu sở, dầu lạc nằm ngay trên quốc lộ dẫn vào cửa khẩu Hoành Mô, nhưng việc thu mua hạt sở vẫn phụ thuộc rất nhiều vào thương lái Trung Quốc...
Vân Hải
