CuộcTổng bãi công tháng 11/1936 của hơn 3 vạn thợ mỏ tại Vùng mỏ là một trong những sự kiện tiêu biểu của phong trào cách mạng Việt Nam giai đoạn 1936-1939. Với tinh thần đấu tranh kiên cường, ý thức tổ chức và sức mạnh đoàn kết, công nhân đã buộc giới chủ mỏ phải chấp nhận những yêu sách chính đáng. Thắng lợi ấy không chỉ khẳng định sự trưởng thành của giai cấp công nhân Vùng mỏ, mà còn hun đúc nên truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” - giá trị lịch sử được các thế hệ thợ mỏ kế thừa, phát huy trong suốt quá trình xây dựng và phát triển ngành Than.
Những năm đầu thế kỷ XX, dưới ách thống trị của thực dân Pháp, Vùng mỏ Quảng Ninh trở thành một trong những trung tâm khai thác than lớn ở Đông Dương. Cùng với quá trình mở rộng hoạt động khai thác, đội ngũ công nhân mỏ ngày càng đông đảo, tập trung tại các khu vực Hòn Gai, Cẩm Phả, Cửa Ông, Uông Bí, Mạo Khê... Tuy nhiên, đằng sau sự phát triển của ngành công nghiệp khai thác than là cuộc sống cực nhọc, cơ cực của người lao động. Công nhân phải làm việc trong điều kiện nặng nhọc, nguy hiểm, thời gian lao động kéo dài, tiền lương thấp, thường xuyên bị đánh đập, cúp phạt vô cớ. Những chính sách hà khắc của chủ mỏ và chính quyền thực dân khiến đời sống người thợ ngày càng khó khăn, mâu thuẫn giữa công nhân với giới chủ ngày càng sâu sắc.
Trong những năm 1931-1936, sau các đợt khủng bố của thực dân Pháp, phong trào cách mạng ở khu mỏ gặp nhiều khó khăn. Nhiều cán bộ, đảng viên bị bắt, các cơ sở Đảng và tổ chức quần chúng bị tổn thất. Chủ mỏ và chính quyền thực dân tăng cường kiểm soát, đàn áp, đồng thời sử dụng nhiều thủ đoạn mua chuộc, chia rẽ công nhân, làm suy giảm tinh thần đấu tranh. Tuy nhiên, những khó khăn ấy không làm phong trào cách mạng ở Vùng mỏ mất đi sức sống. Từ năm 1934, hoạt động của Đảng tại khu mỏ từng bước được khôi phục. Nhiều cán bộ, đảng viên, chiến sĩ cộng sản sau khi được trả tự do đã trở về địa bàn, bắt liên lạc với cơ sở cách mạng, tuyên truyền, vận động công nhân. Các tổ chức Đảng, Công hội đỏ từng bước được củng cố, tạo điều kiện tập hợp lực lượng, chuẩn bị cho những cuộc đấu tranh mới.
Năm 1936, mặc dù hoạt động khai thác than phát triển, sản lượng tăng, nhưng tiền lương công nhân vẫn bị hạ, trong khi giá cả sinh hoạt tăng, khiến đời sống người lao động ngày càng khó khăn. Trước tình hình đó, các cán bộ, đảng viên và hội viên Công hội đỏ tích cực vận động, tập hợp công nhân, thống nhất những yêu sách đấu tranh, chuẩn bị cho một cuộc bãi công có quy mô lớn.
Theo kế hoạch, ngày 11/11/1936 là ngày lĩnh lương. Sau khi lĩnh lương xong, công nhân đi mua lương thực, thực phẩm để dự trữ chuẩn bị cho bãi công. Tuy nhiên, kỳ lĩnh lương năm đó chậm lại một ngày nên đến chiều 12/11/1936, thợ mỏ mới đi mua lương thực, thực phẩm. Đêm 12/11/1936, không khí chuẩn bị bãi công bao trùm cả khu vực Cẩm Phả. Các đội bảo vệ thành lập những trạm kiểm soát trên các ngả đường dẫn lên công trường, tầng than để tuyên truyền, vận động thợ mỏ tham gia bãi công. Truyền đơn, khẩu hiệu, áp phích được dán ở các lán thợ và trên đường phố.
Sáng 13/11/1936, cả khu vực Cẩm Phả hừng hực khí thế cách mạng. Hơn 5.000 thợ mỏ Cẩm Phả đồng loạt nghỉ việc. Từng tốp thợ mỏ tập trung quanh những tấm áp phích và đọc cho nhau nghe lời kêu gọi, yêu sách của cuộc bãi công: “Hỡi anh chị em! Chúng ta làm lụng cực khổ, lương không đủ sống. Chúng ta không muốn chết đói, chết bệnh. Vậy tất cả hãy bãi công, đòi chủ tăng lương lên 3 hào một ngày, đòi chủ phát cuốc xẻng. Anh chị em hãy đồng tâm đừng để người ta phá cuộc đấu tranh của chúng ta. Hãy tỉnh táo, đừng mắc mưu khiêu khích. Kỷ luật và đồng tâm, chúng ta sẽ thắng”.
![bqn_tr_3.jpg](https://assets.baoquangninh.vn/images/mUucW7P2Ri8tA9alczbx25Mvl3lE-wOOM7ipI6wfrAMawAMyBk6d2c8oDaEdAsN4/bqn_tr_3.jpg.avif "Ảnh trích từ phim "Cơn lốc biển".")
Chỉ trong vòng 2 giờ, cuộc bãi công đã lan đi khắp nơi. Các tầng lò, xưởng máy không một bóng người, các cơ sở sản xuất của mỏ Cẩm Phả đều phải ngừng hoạt động. Trước sự kiên quyết của công nhân, chủ mỏ và bộ máy cai trị thực dân tìm nhiều cách phá cuộc đấu tranh, nhưng không thể làm lung lay ý chí của người thợ.
Ngày 14/11/1936, thực dân Pháp điều 40 xe chở đầy lính lê dương, lính khố xanh từ Quảng Yên, Hải Phòng về Cẩm Phả để đàn áp cuộc bãi công. Tuy nhiên, tinh thần đấu tranh của công nhân mỏ Cẩm Phả vẫn không hề nao núng. Cuộc bãi công bước sang ngày thứ ba, thứ tư càng trở nên quyết liệt. Hàng nghìn công nhân tiếp tục tập trung ở các phố, kiên quyết đòi chủ mỏ thực hiện yêu sách.
Trong những ngày đấu tranh, công nhân không chỉ giữ vững đội ngũ mà còn hỗ trợ, chia sẻ lương thực để duy trì cuộc bãi công. Đồng bào dân tộc Sán Dìu, bà con ngư dân cũng ủng hộ lương thực, thực phẩm, góp phần giúp thợ mỏ vượt qua những ngày thiếu thốn. Sự đồng lòng, đoàn kết giữa công nhân với nhân dân địa phương đã tạo thêm sức mạnh cho phong trào.
3 giờ chiều 20/11/1936, sau 8 ngày đấu tranh liên tục, quyết liệt, chủ mỏ Cẩm Phả buộc phải tuyên bố chấp nhận toàn bộ yêu sách của công nhân: Trả lương 30 xu/ngày, trả tiền cuốc xẻng, chịu tiền dầu mỡ bảo dưỡng xe goòng và không phạt tiền công nhân vắng mặt vì bất cứ lý do gì.
Thắng lợi của cuộc bãi công tại Cẩm Phả đã cổ vũ công nhân toàn khu mỏ đồng loạt đấu tranh. Từ ngày 23/11/1936, công nhân Nhà máy cơ khí Hòn Gai, các nhà máy than luyện, nhà sàng, mỏ than Hà Tu, Hà Lầm, Nhà máy điện Cột 5 lần lượt hưởng ứng. Tiếp đó, công nhân Mông Dương, Cửa Ông, Kế Bào, Cái Đá, Đồng Đăng và nhiều khu vực khác cũng tham gia đấu tranh. Đến ngày 28/11/1936, chủ mỏ Hòn Gai phải ra thông báo chấp nhận yêu sách của công nhân; chủ mỏ Uông Bí, Vàng Danh, Mạo Khê cũng vội vàng tăng lương đồng loạt 10% cho tất cả công nhân.
Sau 17 ngày đêm, từ đêm 12/11 đến chiều 28/11/1936, cuộc Tổng bãi công của hơn 3 vạn thợ mỏ diễn ra trên phạm vi trải dài hàng chục kilômét toàn Vùng mỏ đã giành thắng lợi. Đây là dấu mốc quan trọng trong lịch sử phong trào công nhân và phong trào cách mạng Việt Nam, khẳng định sức mạnh của tinh thần đoàn kết, ý thức tổ chức và ý chí đấu tranh kiên cường của giai cấp công nhân Vùng mỏ.
Ý nghĩa của cuộc Tổng bãi công đã vượt ra ngoài phạm vi khu mỏ. Thắng lợi của hơn 3 vạn thợ mỏ tạo tiếng vang trong phong trào công nhân cả nước, góp phần cổ vũ các cuộc đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ trong thời kỳ 1936-1939. Sự kiện khẳng định vai trò của giai cấp công nhân trong phong trào cách mạng Việt Nam, đồng thời để lại những bài học sâu sắc về tổ chức lực lượng, phương pháp đấu tranh và sức mạnh đoàn kết. Tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” từ thực tiễn đấu tranh ấy dần trở thành truyền thống, gắn bó với bản sắc của người thợ mỏ qua nhiều thế hệ.
Ngày 12/11/1936 đã đi vào lịch sử, trở thành Ngày truyền thống Công nhân Vùng mỏ - Truyền thống ngành Than. Tại Cẩm Phả, nơi khởi nguồn cuộc Tổng bãi công của hơn 3 vạn thợ mỏ, địa điểm ghi dấu sự kiện tại ngã tư đường lên mỏ Đèo Nai được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1996. Quảng trường 12-11 cùng tượng đài “Vinh quang thợ mỏ Việt Nam” hôm nay tiếp tục lưu giữ ký ức về cuộc đấu tranh, nhắc nhở các thế hệ về bản lĩnh, ý chí và sức mạnh đoàn kết của công nhân Vùng mỏ.
Các thế hệ công nhân, cán bộ ngành Than đã chủ động kế thừa, vận dụng truyền thống vào từng giai đoạn phát triển, biến ý chí đấu tranh thành tinh thần lao động, sáng tạo, làm chủ công nghệ và trách nhiệm xây dựng ngành công nghiệp khai khoáng của đất nước. Tháng 4/1955, sau khi tiếp quản Khu mỏ từ chủ mỏ Pháp, công nhân Vùng mỏ bước vào một giai đoạn lịch sử mới: Trở thành người làm chủ xí nghiệp, máy móc và hầm lò. Trước yêu cầu khôi phục sản xuất, xây dựng ngành Than phục vụ công cuộc kiến thiết miền Bắc và bảo vệ Tổ quốc, đội ngũ công nhân đã phát huy tinh thần chủ động, tự lực, tự cường, bắt tay khắc phục những hậu quả nặng nề do chủ mỏ để lại.
Tại Cẩm Phả, công nhân mỏ khôi phục đường trục số 2 Công trường Đèo Nai trong 20 ngày, sớm hơn 160 ngày so với dự kiến. Tại Nhà sàng Cửa Ông, hệ thống điện cao thế, hạ thế bị phá hỏng sau khi chủ mỏ Pháp rút đi đã được người thợ điện Lê Văn Hiển khôi phục trong hơn một tháng, thay vì thời gian 20-24 tháng như đánh giá trước đó của các kỹ sư Pháp. Những kết quả ấy thể hiện rõ tinh thần dám nghĩ, dám làm, sự phối hợp và quyết tâm làm chủ sản xuất của người thợ mỏ. Truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” lúc này được cụ thể hóa bằng ý thức trách nhiệm, sáng kiến lao động và quyết tâm đưa các công trường, xí nghiệp sớm hoạt động trở lại.
Trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, cán bộ, công nhân ngành Than tiếp tục chủ động tổ chức sản xuất, bảo vệ các cơ sở công nghiệp, vừa lao động vừa chiến đấu với tinh thần “tay búa, tay súng”. Hàng nghìn cán bộ, công nhân mỏ tham gia “Binh đoàn Than”, lên đường vào miền Nam chiến đấu, nhiều người đã anh dũng hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước. Trên các công trường, xí nghiệp, những người ở lại kiên cường bám máy, bám lò, duy trì sản xuất, bảo đảm nguồn than phục vụ nền kinh tế và đời sống nhân dân. Tinh thần đoàn kết, kỷ luật tiếp tục được thử thách và tôi luyện trong những năm tháng chiến tranh ác liệt.
Trong các giai đoạn tiếp theo, ngành Than phải liên tục giải quyết những yêu cầu mới của sản xuất, từ khôi phục sau chiến tranh, đổi mới cơ chế quản lý đến mở rộng quy mô khai thác, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Điều kiện khai thác ngày càng xuống sâu, địa chất phức tạp, áp lực về an toàn lao động, bảo vệ môi trường và biến động thị trường đặt ra những thách thức ngày càng lớn. Trước mỗi yêu cầu, các đơn vị trong ngành chủ động điều chỉnh phương thức tổ chức sản xuất, cải tiến kỹ thuật, phát huy sáng kiến và huy động sức mạnh tập thể để hoàn thành nhiệm vụ.
Ngày nay, khi ngành Than đẩy mạnh cơ giới hóa, tự động hóa, chuyển đổi số và đổi mới công nghệ khai thác, TKV tiếp tục cụ thể hóa truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” bằng những yêu cầu quản trị và tổ chức sản xuất phù hợp. Kỷ luật được đặt ra trong từng quy trình kỹ thuật, từng công đoạn vận hành, công tác quản lý đầu tư, tài chính, an toàn và bảo vệ môi trường. Đồng tâm thể hiện ở sự phối hợp giữa các đơn vị, giữa người lao động với đội ngũ cán bộ kỹ thuật, quản lý; ở tinh thần chia sẻ trách nhiệm, chủ động tháo gỡ khó khăn và cùng hướng tới mục tiêu chung.
Trong đó, TKV xác định người lao động là trung tâm của quá trình tổ chức sản xuất và phát triển doanh nghiệp. Mỗi cán bộ, công nhân phải chủ động nâng cao trình độ chuyên môn, làm chủ thiết bị, công nghệ mới, chấp hành nghiêm quy trình, quy phạm kỹ thuật và nhận diện, phòng ngừa nguy cơ mất an toàn. Các đơn vị cũng phải đổi mới phương thức quản lý, cải thiện điều kiện làm việc, chăm lo đời sống vật chất, tinh thần để người lao động yên tâm gắn bó với ngành. Bởi vậy, phát huy truyền thống không chỉ là khơi dậy niềm tự hào về lịch sử, mà còn phải tạo chuyển biến trong nhận thức, tác phong và hiệu quả thực hiện nhiệm vụ của từng tập thể, cá nhân.
“Trong điều kiện sản xuất ngày càng khó khăn, yêu cầu về an toàn ngày càng cao, mỗi cán bộ, công nhân cần tiếp tục phát huy truyền thống ấy bằng những hành động cụ thể; chấp hành nghiêm quy trình, quy phạm kỹ thuật, phối hợp chặt chẽ trong lao động, chủ động khắc phục khó khăn, quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ, góp phần xây dựng ngành Than phát triển bền vững”.
Cùng với yêu cầu đổi mới trong sản xuất, TKV chủ động đặt truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” trong mối quan hệ với những nhiệm vụ chiến lược của ngành. Bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, nâng cao năng lực khai thác, sử dụng hiệu quả tài nguyên, chuyển đổi xanh, giảm phát thải và xây dựng môi trường làm việc an toàn đòi hỏi sự thống nhất cao trong lãnh đạo, quản lý và tổ chức thực hiện. Tập đoàn cần phát huy trách nhiệm của từng cấp, từng đơn vị; siết chặt kỷ cương trong quản trị, đầu tư, điều hành sản xuất, đồng thời khuyến khích sáng kiến, cải tiến kỹ thuật và tinh thần dám chịu trách nhiệm. Đây cũng là cách ngành Than chuyển hóa giá trị truyền thống thành năng lực nội sinh, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
“Bước vào chặng đường mới, 'Kỷ luật và Đồng tâm' tiếp tục gắn kết ý chí và hành động của toàn Tập đoàn: Kỷ luật trong công nghệ, đầu tư, tài chính, an toàn và môi trường; đồng tâm trong đổi mới, phối hợp và cùng chịu trách nhiệm về kết quả. Đó là cách chúng ta tiếp nối truyền thống bằng năng lực thực hiện những nhiệm vụ của hôm nay”.
Từ cuộc Tổng bãi công năm 1936 đến những công trường, hầm lò hôm nay là chặng đường 90 năm các thế hệ thợ mỏ bền bỉ viết tiếp truyền thống bằng lao động và cống hiến. Mỗi bước trưởng thành của ngành Than đều mang dấu ấn của tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” - sức mạnh đã giúp người thợ mỏ vượt qua những năm tháng gian lao, làm chủ công trường, máy móc và công nghệ. Trước yêu cầu phát triển mới, TKV tiếp tục khơi dậy sức mạnh ấy, hun đúc ý chí trong mỗi cán bộ, công nhân, quyết tâm xây dựng ngành Than ngày càng hiện đại, phát triển bền vững, xứng đáng với truyền thống vẻ vang của Vùng mỏ anh hùng.
Thu Hoài
Trình bày: Tất Đạt
