Nền kinh tế toàn cầu đang đứng trước một giai đoạn chuyển đổi không thể đảo ngược: Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư gọi là cuộc cách mạng số (4.0); diễn ra từ những năm 2000. Cuộc cách mạng này thông qua các công nghệ như internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo (VR), tương tác thực tại ảo (AR), mạng xã hội, điện toán đám mây, di động, phân tích dữ liệu lớn (SMAC)... để chuyển hóa toàn bộ thế giới thực thành thế giới số.
Các công nghệ thông minh sẽ tích hợp vào mọi khía cạnh của xã hội, xóa bỏ các ranh giới công nghệ thông thường, thay đổi hình dạng mạng lưới công nghệ và sản xuất, thúc đẩy sự phát triển của thời đại. Những phát triển này hứa hẹn sẽ mở ra cơ hội cho Chính phủ, vùng miền các quốc gia thúc đẩy nền kinh tế mở, linh hoạt, nâng cao hiệu quả của nền kinh tế, xã hội và mang lại lợi thế “đi đầu” cho những quốc gia, vùng miền tận dụng tốt các công nghệ mới nhất.
Nghị quyết 02-NQ/TU ngày 5-2-2016 của BCH Đảng bộ tỉnh đã xác định, đến năm 2020 Quảng Ninh trở thành tỉnh có cơ cấu kinh tế dịch vụ công nghiệp; dịch vụ trở thành khu vực kinh tế quan trọng hàng đầu, chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cơ cấu GRDP của tỉnh. Đến năm 2030, nền kinh tế Quảng Ninh sẽ là kinh tế dịch vụ - công nghiệp hiện đại với dịch vụ tiên tiến và sản xuất sạch, sản xuất công nghệ cao. Đến năm 2050, Quảng Ninh trở thành vùng đô thị lớn mang tầm vóc quốc tế; là vùng động lực phát triển kinh tế quốc gia với định hướng phát triển du lịch - công nghiệp theo hướng hiện đại, bền vững; là vùng di sản văn hóa, lịch sử quốc tế, Di sản và kỳ quan thiên nhiên thế giới. Để hoàn thành các mục tiêu chiến lược, bên cạnh sự quyết tâm chính trị của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân, Quảng Ninh cần chủ động nắm bắt cơ hội, tận dụng tối đa các lợi thế, giảm thiểu những tác động tiêu cực của Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Theo đó, Quảng Ninh nên tiếp cận Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 vào ba lĩnh vực chính: Giáo dục, môi trường kinh doanh và kết nối.
Nguồn nhân lực nhân tố quyết định cho sự phát triển một nền kinh tế và nền kinh tế Quảng Ninh cũng không phải ngoại lệ. Đó là lý do mà tỉnh Quảng Ninh đã có những bước đi quan trọng để cải tiến giáo dục ở mọi cấp học. Năm 2015, tỉnh ban hành quyết định 2099/QĐ-UBND phê duyệt quy hoạch phát triển giáo dục, đào tạo tỉnh Quảng Ninh đến năm 2020, tầm nhìn 2030; trong đó, đặc biệt chú trọng đến việc đầu tư cơ sở vật chất, xây dựng trường học đạt tiêu chuẩn, trang thiết bị dạy học cũng như các điều kiện khác nhằm tạo bước chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo, ứng dụng công nghệ hiện đại trong dạy và học, tiếp cận với chuẩn mực giáo dục tiên tiến, phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.
Đối với các cơ sở giáo dục trung học chuyên nghiệp, cao đẳng, đại học cần tập trung vào đổi mới chương trình đào tạo chuyên ngành theo hướng bám sát nhu cầu nhân lực của Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, dựa trên nhu cầu và định hướng phát triển của tỉnh để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho thị trường, chủ động hợp tác với doanh nghiệp để đào tạo theo đơn đặt hàng. Tỉnh cũng cần ưu tiên xây dựng các trung tâm nghiên cứu có gắn kết chặt chẽ với các trường đại học công nghệ trong nước, quốc tế để đào tạo chuyên gia trong một số lĩnh vực chuyên sâu, phát triển sản phẩm, ươm mầm kỹ sư giỏi trong tương lai, đặc biệt là trong các chuyên ngành, như: Điện toán đám mây, IoT, công nghệ sinh học, truyền thông, xử lý và phân tích dữ liệu lớn, nhằm tạo nền tảng cho việc tiếp thu, xây dựng và phát triển công nghiệp thông minh. Các bậc học phổ thông cần tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy (mô phỏng, số hóa tài liệu - bài giảng, đào tạo theo phương pháp trực tuyến), tăng cường sự hiểu biết của học sinh về các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán (STEM - Science, Technology, Engineering and Mathematics), giáo dục tại các cấp học này cần tạo cho học sinh một sự hiểu biết sâu sắc, làm chủ lĩnh vực kỹ thuật số, bao gồm lập trình, phát triển ứng dụng, đổi mới công nghệ để học sinh có thể định hình kỹ năng của tương lai.
Đặc biệt, cần nâng cao năng lực và chất lượng của đội ngũ nhà giáo, cán bộ nghiên cứu và cán bộ quản lý của các cơ sở giáo dục. Để làm được điều này, ngành Giáo dục cần tăng cường các cơ chế khuyến khích, tạo điều kiện tốt cho các giảng viên, giáo viên, đặc biệt là các giảng viên, giáo viên trẻ trong trường tham gia hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, góp phần tạo lập được môi trường giáo dục sáng tạo và tính tự lập cao. Thêm nữa, Quảng Ninh cần xây dựng nền văn hóa học tập suốt đời tại nơi làm việc để kế thừa từ “giáo dục cho việc làm” sang “giáo dục cho tuyển dụng” và từ “bảo vệ việc làm” sang “bảo vệ nghề nghiệp”.
Đối với môi trường kinh doanh, thời gian qua, UBND tỉnh đã chỉ đạo quyết liệt triển khai Nghị quyết 19 của Chính phủ. Nhờ đó, môi trường kinh doanh, năng lực cạnh tranh của tỉnh từng bước được cải thiện, chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) trong 3 năm gần đây (2013-2016) đều nằm trong số 5 tỉnh, thành phố có chỉ số PCI cao nhất cả nước. Trong năm 2016, số lượng doanh nghiệp thành lập mới gần 1.700 doanh nghiệp, tăng cao nhất từ trước đến nay với tổng số vốn đăng ký đạt 10.900 tỷ đồng. Các doanh nghiệp thành lập mới đã đăng ký tạo việc làm cho 27.425 lao động. Riêng quý I-2017, toàn tỉnh đã có thêm 397 doanh nghiệp đăng ký thành lập mới với tổng số vốn đăng ký 1.950 tỷ đồng. Đặc biệt trong năm 2016, vốn đầu tư nước ngoài (FDI) được thu hút mạnh mẽ, đạt 567 triệu USD, tăng 30% so với cùng kỳ năm 2015... Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp Quảng Ninh vẫn là những “Công xưởng sản xuất”, gia công sử dụng nhiều lao động phổ thông, tốn nhiều diện tích sử dụng đất, nhà xưởng... trong tương lai không xa, các doanh nghiệp này có thể chịu ảnh hưởng của Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0.
Xác định doanh nghiệp vừa và nhỏ là động lực kinh tế chính của Quảng Ninh, vì vậy, bên cạnh việc lãnh đạo các địa phương, sở, ngành cần tập trung triển khai các nhiệm vụ cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh năm 2017, định hướng đến năm 2020 theo Kế hoạch 2614/KH-UBND ngày 24-2-2017. Các doanh nghiệp cũng cần tìm hiểu, nắm bắt văn hóa hợp tác mới với các nhà cung cấp, đối tác kinh doanh, khách hàng theo thị hiếu 4.0, đẩy mạnh tự động hóa trong sản xuất, tận dụng những cơ hội, đồng thời có phương án chủ động hạn chế những rủi ro.
Yếu tố then chốt thứ ba để chuẩn bị cho nền kinh tế, khi Quảng Ninh tiếp cận Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, đó là sự kết nối. Quảng Ninh là một trong những địa phương đi đầu trong việc triển khai chính quyền điện tử, hạ tầng Viễn thông và Công nghệ thông tin (ICT) hoạt động ổn định, đảm bảo kết nối thông suốt từ các đơn vị cấp tỉnh xuống cấp xã; 40% hộ gia đình và 100% doanh nghiệp có thể truy cập internet tốc độ cao, mạng 4G đã phủ sóng tất cả các huyện, thị xã, thành phố trên địa bàn tỉnh, các hệ thống thông tin phục vụ công tác quản lý cũng đã đưa vào vận hành, tạo thuận lợi trong công tác quản lý của ngành và hoạt động chuyên môn đảm bảo đáp ứng đúng yêu cầu quản lý nhà nước từ tỉnh đến cơ sở; đồng thời hình thành được một số cơ sở dữ liệu của tỉnh phục vụ công tác quản lý và cung cấp các dịch vụ công trực tuyến cho người dân, doanh nghiệp. Những kết quả này mới chỉ là bước đi cơ bản ban đầu trong việc kết nối thông tin để hướng đến tin học hóa đô thị, để Quảng Ninh trở thành tỉnh năng động, bền vững, linh hoạt, hấp dẫn hơn và sáng tạo hơn, thì chắc chắn đó phải là một kết nối mới dựa trên khái niệm thành phố thông minh. Tuy nhiên, việc xây dựng thành phố thông minh không hề đơn giản, cần huy động nhiều nguồn lực, do đó Quảng Ninh cần tiến hành một cách cẩn trọng, tận dụng những lợi thế tốt nhất, tiếp tục có những chính sách hiệu quả để thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ đối với hạ tầng ICT, hạ tầng băng rộng, đảm bảo sự phát triển một cách vững chắc. Kết nối không chỉ là kỹ thuật số, cơ sở hạ tầng giao thông cũng rất cần thiết, cơ sở hạ tầng giao thông hiện đại sẽ cho phép Quảng Ninh gia tăng giá trị và đa dạng hoá ngành hàng xuất khẩu, mở ra các hướng mới cho phát triển kinh tế.
Th.s Nguyễn Huy Thịnh (Văn phòng UBND tỉnh)
