Giữa vùng biển Đông Bắc, hàng nghìn đảo đá vôi lớn nhỏ nhô lên từ làn nước xanh tạo nên cảnh quan đặc trưng của vịnh Hạ Long. Những khối núi đá với hình dáng đa dạng, cùng hệ thống hang động, vòm hang, vách đá, áng nước và hồ biển tự nhiên, tạo nên một quần thể cảnh quan vừa hùng vĩ vừa thơ mộng. Từ những khối đá ấy, một di sản đã vươn mình thành biểu tượng du lịch Việt Nam, ba lần được UNESCO ghi nhận trên hành trình khẳng định giá trị toàn cầu.

Vịnh Hạ Long có diện tích 1.553 km ² bao gồm 1.969 hòn đảo, với hai dạng chính là đảo đá vôi và đảo phiến thạch. Các đảo tập trung ở hai vùng chính là phía Đông Nam vịnh Bái Tử Long và phía Tây Nam vịnh Hạ Long, chủ yếu là đảo đá vôi vách dựng đứng có độ cao từ 50 đến 200m. Mỗi hòn đảo sở hữu một hình thái riêng biệt, hoàn toàn không lặp lại. Nhìn từ xa, các đảo đá chồng chất lên nhau tạo thành địa thế đặc biệt, có chỗ xếp dọc ngang xen kẽ nối dài hàng chục kilomet như bức tường thành vững chắc.

Từ trên cao nhìn xuống, vịnh hiện lên như một bức tranh thủy mặc kỳ vĩ, nơi đá, nước và bầu trời hòa quyện. Các hòn đảo nhấp nhô như những viên ngọc lấp lánh giữa biển khơi, từ màu ngọc bích sáng chói ở vùng gần bờ đến màu xanh đậm huyền bí ngoài xa. Giáo sư Tony Waltham (Đại học Hoàng gia Trent Nottingham, Anh) từng cảm thán:“Những ngọn núi tuyệt đẹp mọc lên trên mặt biển yên tĩnh của Vịnh đã tạo nên một khung cảnh thiên nhiên thật tuyệt vời!”.

Báo cáo thẩm định của Giáo sư Elery Hamilton Smith (chuyên gia Australia, thành viên của Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) cũng ghi nhận: “Vịnh Hạ Long là một khu vực lớn nhất trên thế giới có địa hình đá vôi bị nước biển xâm thực, nó là một điển hình phong phú, đa dạng và phức tạp nhất trong các cảnh quan đại dương… Đây là một khu vực có cảnh quan thiên nhiên ngoại hạng và có giá trị đặc biệt về thẩm mỹ”.

Những hòn đảo đá hôm nay là dấu tích của một quá trình tự nhiên kéo dài hàng triệu năm. Giá trị địa chất, địa mạo của vịnh được UNESCO ghi nhận vào năm 2000, tiếp nối lần đầu được vinh danh vào năm 1994 nhờ giá trị ngoại hạng về cảnh quan và thẩm mỹ. Lần ghi danh đầu tiên khẳng định vẻ đẹp nổi bật toàn cầu, trong khi lần thứ hai xác lập giá trị khoa học đặc biệt của vùng địa hình biến đổi qua thời gian địa chất lâu dài.

Bên cạnh địa chất, vịnh Hạ Long còn là một trong những cái nôi của người Việt cổ, lưu giữ dấu ấn của ba nền văn hóa khảo cổ Soi Nhụ, Cái Bèo và Hạ Long có niên đại từ khoảng 18.000 đến 3.000 năm cách ngày nay. Các di chỉ như Tiên Ông, Mê Cung, Thiên Long... góp thêm những lớp ký ức con người, biến nơi đây thành không gian bồi đắp sự tiếp nối giữa tự nhiên và đời sống nhân sinh từ ngàn xưa.

Hòa quyện cùng địa chất và khảo cổ là hệ sinh thái nhiệt đới đặc trưng với gần 3.000 loài động, thực vật được bảo tồn. Đảo đá, rừng, mặt nước, hang động, áng và hồ biển đan xen, tạo nên một hệ sinh thái không ngừng vận động trong hiện tại.

Câu chuyện của đá vịnh Hạ Long vì thế là câu chuyện nhiều tầng: câu chuyện của biển, của núi và những biến đổi địa chất; câu chuyện về cư dân cổ sinh sống, thích nghi với môi trường biển đảo; và câu chuyện về một di sản ba lần được UNESCO ghi nhận, vươn mình trở thành biểu tượng du lịch mang tầm vóc toàn cầu.

Hành trình của vịnh Hạ Long không dừng lại ở những dấu mốc ban đầu. Ngày 16/9/2023, Ủy ban Di sản thế giới UNESCO thông qua việc mở rộng ranh giới di sản, công nhận Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà là Di sản thiên nhiên thế giới. Di sản nằm trên địa bàn Quảng Ninh và Hải Phòng, tạo nên một không gian di sản rộng lớn với sự liên kết chặt chẽ về cảnh quan, địa chất và đa dạng sinh học.

Ba lần được UNESCO ghi danh là những dấu mốc đưa vịnh Hạ Long từ một thắng cảnh nổi tiếng vươn lên vị thế đặc biệt trên bản đồ thế giới. Vị thế ấy cũng đã được củng cố bởi hàng loạt danh hiệu quốc tế. Năm 2011, vịnh Hạ Long được bình chọn là một trong 7 Kỳ quan thiên nhiên mới của thế giới và ngày 27/4/2012 được tổ chức New Open World trao danh hiệu chính thức.

Năm 2021, vịnh Hạ Long được World Travel Awards vinh danh là “Điểm đến hấp dẫn hàng đầu châu Á”. Năm 2024, vịnh Hạ Long đứng thứ ba trong danh sách những điểm đến xuất sắc nhất thế giới của Tripadvisor Travelers’ Choice Awards - Best of the Best Destinations. Di sản cũng nhiều lần được các tạp chí quốc tế như Forbes, Condé Nast Traveler, CNN và Travel + Leisure giới thiệu, bình chọn ở các hạng mục điểm đến nổi bật.

Sức hấp dẫn của những đảo đá vịnh Hạ Long còn vượt ra ngoài những bảng xếp hạng du lịch. Cảnh quan nơi đây từng trở thành bối cảnh cho nhiều bộ phim quốc tế như “Đông Dương”, “Kong: The Skull Island” và “The Creator”. Qua màn ảnh, những đảo đá, mặt biển và hang động tiếp tục xuất hiện trước công chúng toàn cầu, đưa hình ảnh Hạ Long đi xa hơn khỏi đường biên của một điểm đến.

Phía sau những danh hiệu và bảng xếp hạng, giá trị cốt lõi của vịnh Hạ Long vẫn nằm ở chính những gì thiên nhiên đã tạo dựng và con người đã gìn giữ. Cảnh quan, địa chất, địa mạo, đa dạng sinh học, khảo cổ học, lịch sử và văn hóa cộng đồng cùng tồn tại trong một tổng thể có tính liên kết cao.

Hơn ba thập niên kể từ ngày lần đầu được UNESCO ghi danh, vị thế của vịnh Hạ Long đã thay đổi mạnh mẽ. Từ một thắng cảnh nổi tiếng trong nước, vịnh Hạ Long trở thành điểm đến quốc tế, Kỳ quan thiên nhiên mới của thế giới và một phần của Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà.

Giá trị ấy cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác bảo tồn. Vịnh Hạ Long không thể chỉ được nhìn như một điểm tham quan để khai thác du lịch, mà cần được tiếp cận như một chỉnh thể di sản với nhiều lớp giá trị. Bảo vệ những khối đá cũng là bảo vệ lịch sử địa chất; giữ gìn hang động, áng nước và hệ sinh thái cũng là gìn giữ môi trường sống; bảo tồn các di chỉ khảo cổ là giữ lại ký ức về những cộng đồng người từng gắn bó với vùng biển này.

Những nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong nhiều năm qua đã góp phần đưa vịnh Hạ Long trở thành thương hiệu du lịch của Quảng Ninh, đồng thời là một trong những điểm đến hàng đầu của Việt Nam. Riêng năm 2025, vịnh Hạ Long đón hơn 3,4 triệu lượt khách, trong đó có khoảng 2,2 triệu lượt khách quốc tế.

Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới UNESCO Lazare Eloundou Assomo nhấn mạnh những giá trị nổi bật và độc đáo của vịnh Hạ Long, từ quần thể núi đá vôi, hệ thống hang động, vòm hang kỳ vĩ đến các hệ sinh thái và môi trường tự nhiên phong phú. Theo ông, vịnh Hạ Long không chỉ là tài sản quý giá của Việt Nam mà còn là di sản có giá trị đối với toàn nhân loại.

Có lẽ vì thế, những đảo đá ở vịnh Hạ Long không chỉ hiện diện như những dấu ấn của thiên nhiên, mà còn như những trang sử mở giữa biển trời Đông Bắc. Mỗi vách đá là một dấu tích của thời gian địa chất; mỗi hang động lưu giữ những lớp ký ức về con người; mỗi áng nước, cánh rừng lại kể câu chuyện về sức sống bền bỉ của hệ sinh thái. Hàng nghìn hòn đảo đá vẫn đứng đó, qua bao biến đổi của thời gian. Đá kể chuyện ngàn năm – về biển, về đất, về con người và sự sống. Và câu chuyện ấy vẫn đang tiếp diễn, khi vịnh Hạ Long được gìn giữ như một di sản của nhân loại, đồng thời được phát huy như một biểu tượng của Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Thực hiện: ĐẶNG DUNG - Trình bày: ĐỖ QUANG