Những năm qua, việc trồng cây ba kích tím (nguyên liệu chính để sản xuất rượu ba kích) đã được nhiều bà con ở một số địa phương trong tỉnh áp dụng, mang lại hiệu quả kinh tế cao. Đồng thời, đảm bảo nguồn nguyên liệu góp phần xây dựng thương hiệu Rượu Ba kích nổi tiếng của Quảng Ninh. Trước nhu cầu nguồn giống cây chất lượng tốt cung cấp cho bà con, Trung tâm Khoa học và Sản xuất lâm - nông nghiệp Quảng Ninh (Sở NN&PTNT) đã nghiên cứu thành công quy trình sản xuất giống cây ba kích tím bằng biện pháp nuôi cấy mô. Với quy trình này đã tạo ra cây ba kích giống sinh trưởng, phát triển tốt để cung cấp cho bà con.
Cây ba kích tím là một loại dược liệu quý, có nhiều tác dụng làm thuốc, ngâm rượu giúp bồi bổ sức khoẻ. Giống cây này phát triển khá phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu trên địa bàn tỉnh. Hiện nay, trước nhu cầu sử dụng củ ba kích tím làm nguyên liệu sản xuất rượu ba kích, thuốc… ngày càng lớn của người dân, nguồn cây ba kích tím tự nhiên ngày càng ít. Và nghề trồng cây ba kích tím nguyên liệu là một hướng phát triển kinh tế hiệu quả, giúp nhiều hộ dân ở một số huyện miền núi khó khăn trên địa bàn tỉnh ổn định cuộc sống, thoát nghèo, đồng thời cung cấp nguyên liệu ổn định để xây dựng thương hiệu Rượu Ba kích tím của Quảng Ninh. Bên cạnh đó, việc phát triển các mô hình trồng cây ba kích nguyên liệu còn góp phần bảo tồn nguồn gen của loại dược liệu quý này. Tuy nhiên, trước đây cây ba kích chủ yếu được nhân giống bằng phương pháp giâm cành, giâm hom. Với các phương pháp này, hệ số nhân giống rất thấp chỉ đạt 0,6 lần/năm, chất lượng cây giống không cao, tỷ lệ sống kém.
Để nâng cao hiệu quả của việc sản xuất giống cây ba kích tím, chị Trần Thị Doanh và Ngô Thị Nguyệt, cán bộ Trung tâm Khoa học và Sản xuất lâm - nông nghiệp Quảng Ninh đã nghiên cứu và hoàn thiện phương pháp nuôi cấy mô trong sản xuất giống cây ba kích tím. Chị Nguyệt cho biết hiện nay khả năng cung ứng các sản phẩm về cây giống ba kích chất lượng cao của các đơn vị còn rất hạn chế cả về số lượng và chất lượng, mà chủ yếu cây ba kích trồng hiện nay là cây giâm hom. Trước yêu cầu của thực tiễn sản xuất, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu, hoàn thiện phương pháp sản xuất cây giống ba kích bằng phương pháp nuôi cấy mô…
Theo phương pháp này, các cán bộ tại Trung tâm đã chọn lọc những cây ba kích mẹ để lấy mẫu mô. Mô chọn để nuôi cấy thường là các chồi đỉnh, chồi bên... có khả năng tái sinh cao trong ống nghiệm, sạch bệnh, giữ được các đặc tính quý của cây mẹ. Sau đó, mẫu mô này được đưa vào nuôi cấy trong môi trường dinh dưỡng nhân tạo thích hợp để tái sinh mô cấy. Các mẫu mô nuôi cấy nếu không bị nhiễm khuẩn, nấm hoặc virus sẽ được lưu giữ ở phòng nuôi cấy với điều kiện nhiệt độ, ánh sáng phù hợp. Sau một thời gian nhất định, từ mẫu nuôi cấy ban đầu sẽ xuất hiện các chồi, cụm chồi, rễ. Các mẫu này sẽ tiếp tục được nuôi trong ống nghiệm để phát triển cân đối về thân, lá, rễ đạt tiêu chuẩn của một cây giống. Sau đó, cây từ ống nghiệm sẽ được đưa ra vườn ươm, ở giai đoạn này cây con được chăm sóc với trình chiếu sáng, dinh dưỡng và giữ nước, điều kiện cách ly bệnh đặc biệt để cây con thích nghi với điều kiện sống ở môi trường vườn ươm, sao cho cây giống đạt tỷ lệ sống cao nhất.
Cũng theo chị Nguyệt, phương pháp nhân giống bằng nuôi cấy mô vừa bảo tồn được nguồn gen, vừa nhân nhanh với số lượng lớn cây giống với độ đồng đều cao, mà vẫn giữ được đặc tính di truyền của cây mẹ. Trên thực tế, phương pháp này rút ngắn được thời gian cấy chuyển từ 60 ngày xuống còn 45 ngày/vòng, đồng thời cải thiện giai đoạn nhân chồi vừa có hệ số nhân chồi cao vừa nâng cao được chất lượng chồi. Qua đó giúp tăng sản lượng cây giống mà không cần mở rộng nhà xưởng và quy mô sản xuất. Đồng thời, tăng tỷ lệ chồi ra rễ đạt 100%, nâng cao chất lượng bộ rễ hình thành cả về số rễ/chồi và chiều dài rễ, giảm thấp nhất tỷ lệ hao hụt trong quá trình sản xuất, cây giống xuất vườn tỷ lệ sống đạt trên 90%. Hiện nay, với phương pháp sản xuất giống cây ba kích bằng nuôi cấy mô, mỗi năm Trung tâm Khoa học và Sản xuất lâm - nông nghiệp Quảng Ninh đã cung cấp trên 500.000 cây giống.
Có thể thấy với phương pháp sản xuất giống cây ba kích bằng nuôi cấy mô đã góp phần tích cực trong việc cung cấp ba kích giống chất lượng cho bà con, tạo nguồn nguyên liệu ổn định để xây dựng thương hiệu Rượu Ba kích tím của Quảng Ninh. Đồng thời, góp phần bảo tồn nguồn gen của loại dược liệu quý này.
Nguyễn Thanh
