Trong khi nông dân thường xuyên phải loay hoay tìm cách tiêu thụ sản phẩm và luôn đối mặt với tình cảnh “được mùa mất giá” thì thị trường vẫn thiếu các nông sản phẩm đảm bảo chất lượng.
Vừa thừa, vừa thiếu
Nhờ duy trì tốt nguồn giống cùng với kinh nghiệm chăm sóc, cây mía tím Sơn Dương (huyện Hoành Bồ) đã trở thành cây chủ lực của xã. Song do khó khăn về đầu ra của sản phẩm, nên diện tích trồng mía năm nay của xã đã giảm 30%.
Bà Phạm Thị Tuyết (thôn Vườn Cau, xã Sơn Dương) thở dài nói: Cứ đến kỳ thu hoạch, thương lái đến tận vườn để thu mua mía. Tuy nhiên, do thị trường bấp bênh nên giá mía năm trước giảm đáng kể. Ðầu vụ bán được từ 80.000-100.000 đồng/20 cây (1 bó), nhưng khi vào những ngày chính vụ thì chẳng ai đến mua nữa. Trong khi đó, mía đến kỳ là phải thu hoạch ngay, nếu không sẽ bị xốp, giảm ngọt, sâu bệnh. Thiếu thị trường, đầu ra cho cây mía khó khăn, nên năm nay, thôn Vườn Cau đã giảm 20 hộ trồng mía so với năm ngoái, chỉ còn 60 hộ.
Khó về đầu ra là tình trạng chung của phần lớn nông sản trên địa bàn tỉnh. Không có thị trường tiêu thụ cho cây dược liệu là nỗi trăn trở của nhiều hộ nông dân tham gia Dự án trồng khảo nghiệm cây dược liệu tại xã Yên Than và xã Ðông Ngũ (huyện Tiên Yên) của Công ty TNHH Nuôi trồng, Sản xuất và Chế biến dược liệu Ðông Bắc phối hợp với UBND huyện Tiên Yên. Khi diện tích trồng cây dược liệu ngày càng tăng (hiện trên 2ha) đi liền với đó là nỗi lo của người dân về đầu ra. Bà Nguyễn Thị Biên (thôn Ðồng Tâm, xã Yên Than) cho biết: 200m2 đất đang trồng cây cà gai leo và dây thìa canh của gia đình trước đây là trồng ngô. Trồng cây cà gai leo và dây thìa canh hiệu quả hơn trồng ngô, bởi mỗi năm cho thu hoạch 4 lần, giá bán cao gấp 3-4 lần so với trồng ngô. Tuy nhiên, lo nhất là đầu ra cho sản phẩm. Nếu xã trồng hết 2ha, không biết Công ty có thu mua được hết không, bởi quy mô sản xuất của doanh nghiệp này còn nhỏ, thị trường tiêu thụ hẹp.
Trong khi nông dân loay hoay với việc tiêu thụ thì thị trường lại thiếu các nông sản địa phương đảm bảo chất lượng. Tình trạng “cháy hàng” là điều phổ biến tại các trung tâm OCOP, hội chợ... hiện nay. Nguyên nhân là do năng lực sản xuất của các cơ sở còn hạn chế. Các sản phẩm vẫn mang tính thời vụ, chưa có đầu tư khoa học công nghệ và mở rộng quy mô sản xuất theo hướng hàng hoá, nên số lượng sản phẩm ít, chưa ổn định. Bà Phạm Thị Măng (khu 4, thị trấn Cô Tô, huyện Cô Tô) cho biết: “Chúng tôi thường xuyên tham gia các kỳ hội chợ OCOP để bày bán, giới thiệu các sản phẩm đặc sản của địa phương, như sá sùng, cá đục, cá bơn, cá kìm... Dù có sự chuẩn bị hàng hoá tương đối kỹ, nhưng số lượng sản phẩm cũng chỉ đủ để bày bán trong 3-4 ngày hội chợ, nhất là sản phẩm có sức tiêu thụ mạnh như cá kìm, cá đục, cá bơn, cá duội, sá sùng. Nguồn nguyên liệu khá dồi dào song các cơ sở đều sử dụng phương pháp phơi, sấy, chế biến thủ công, nên năng suất không cao, số lượng sản phẩm ít, mang tính thời vụ. Ðể đầu tư một xưởng phơi sấy có công nghệ hiện đại đòi hỏi vốn đầu tư lớn...”.
Nói rõ hơn về điều này, ông Nguyên Xuân Bách, Phó Giám đốc Công ty CP Thương mại và Dịch vụ Bình Liêu, cho biết: Hầu hết các cơ sở sản xuất trên địa bàn là nhỏ lẻ, nông dân vốn chỉ quen sản xuất tự phát, sản phẩm mang tính thời vụ, nên nguồn cung hàng hoá cho Trung tâm OCOP của huyện không đảm bảo, chỉ đáp ứng được 20-30% yêu cầu về số lượng, thậm chí một số sản phẩm đặt hàng vài tháng cũng không có. Thêm vào đó, phần lớn nông sản địa phương được thương lái đến thu mua theo kiểu thuận mua vừa bán, nên người dân chưa mặn mà với việc đưa hàng hoá vào bày bán tại trung tâm. Với kiểu mua bán này thì việc nông dân bị thương lái ép giá khi được mùa là không tránh khỏi. Tương tự, tìm mỏi mắt trong các siêu thị, trung tâm thương mại trên địa bàn tỉnh như Big C, Vinmart, Metro... cũng chỉ thấy một số ít nông sản địa phương.
Ðâu là giải pháp?
Nguyên nhân của tình trạng trên là do sản xuất của nông dân phần lớn còn manh mún, thiếu tính định hướng thị trường, sản phẩm chủ yếu dạng thô, chất lượng không đồng đều, quy trình sản xuất chưa đảm bảo VSATTP... Ðặc biệt là thiếu sự liên kết theo chuỗi sản xuất giữa các cơ sở sản xuất và tiêu thụ. Chính những rào cản này đã khiến phần lớn các nông sản phẩm của nông dân hiện nay chỉ có thể bán cho thương lái, không tìm được chỗ đứng trong chuỗi cung ứng, phân phối hiện đại.
Bà Phạm Thị Thu Hiền, Giám đốc Công ty TNHH Sản xuất và Thương mại thuỷ sản Quảng Ninh, cho rằng: Chương trình OCOP là cầu nối giữa nông dân, doanh nghiệp, địa phương và người tiêu dùng. Ngoài các trung tâm OCOP của tỉnh thì sản phẩm ruốc hàu, ruốc cơ trai của đơn vị còn được bày bán, giới thiệu tại các đại lý phân phối tại các tỉnh, thành phố như Hà Nội, Hải Dương, TP Hồ Chí Minh... Doanh nghiệp mong muốn tỉnh tiếp tục có những giải pháp thiết thực, kịp thời, hiệu quả, hỗ trợ cho các tổ chức, cá nhân phát triển sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm, xúc tiến thương mại. Bên cạnh đó, quy hoạch vùng sản xuất tập trung, mở rộng diện tích, nhân rộng mô hình đòi hỏi sự nghiên cứu kỹ, tránh ồ ạt, hạn chế tình trạng được mùa mất giá.
Theo bà Lê Thị Thà, Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp chất lượng cao Hoa Phong (TX Ðông Triều), để giải bài toán về tiêu thụ nông sản thì cần sự liên kết chặt chẽ giữa các thành phần kinh tế. Khi tạo được quy trình khép kín từ khâu sản xuất đến khâu tiêu thụ sản phẩm, sản phẩm sẽ tiếp cận và đứng vững trên thị trường hơn. Quá trình liên kết sẽ mang đến nhiều lợi ích cho nông dân hơn, như: Tiêu thụ hàng hoá dễ dàng, tạo thế cạnh tranh tốt cho nông dân cả khi mua giống, vật tư nông nghiệp và khi bán hàng hoá, đào tạo năng lực tự quản lý, áp dụng kỹ thuật tiên tiến cho nông dân.
Tuy nhiên, để giải được “bài toán” tiêu thụ nông sản một cách hiệu quả, doanh nghiệp và nông dân cần phải gắn kết chặt chẽ trên tinh thần hợp tác đôi bên cùng có lợi, hỗ trợ nhau cùng phát triển. Chính quyền địa phương cần tăng cường thu hút đầu tư trong lĩnh vực nông nghiệp, chế biến nông sản, nhằm nâng cao giá trị sản phẩm, tìm đầu ra cho sản phẩm của người nông dân một cách bền vững.
Cao Quỳnh
