Sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, thiếu sự liên kết, vốn ít... là những lực cản khiến nhiều HTX hoạt động kém hiệu quả, dẫn đến phải giải thể. Việc liên kết các HTX theo quy trình sản xuất - chế biến -xây dựng nhãn hiệu - tiêu thụ hàng hoá nhằm tạo ra chuỗi giá trị bền vững có ý nghĩa sống còn đối với các HTX, trở thành xu thế tất yếu của thị trường hiện nay. Tại Quảng Ninh, các HTX đang bắt tay “hành động tập thể” tham gia chuỗi giá trị sản xuất nhằm thúc đẩy sự phát triển của các HTX ngày càng bền vững hơn.
Nhu cầu tất yếu
Trong quá trình sản xuất hiện nay, hầu hết các HTX thường trải qua 3 công đoạn chính: Sản phẩm dịch vụ đầu vào (phân bón, thức ăn chăn nuôi, dịch vụ khoa học - kỹ thuật...); sản xuất trực tiếp ra nông sản; dịch vụ đầu ra (thu hoạch, thu mua, bảo quản, chế biến...). Công đoạn đầu tiên và cuối của chuỗi giá trị này hiện chủ yếu do doanh nghiệp kiểm soát. Mục tiêu lợi nhuận và quy luật thị trường, doanh nghiệp thường ép giá bán cao đối với các sản phẩm, dịch vụ đầu vào và ép giá thu mua thấp đối với sản phẩm dịch vụ đầu ra, làm lợi nhuận phát sinh ở 2 công đoạn này đều rơi vào “túi” doanh nghiệp. Nhưng khi gắn kết với nhau trong HTX, nông dân sẽ làm chủ được cả 3 công đoạn trong chuỗi giá trị từ đầu tư sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm. Vì thế, việc liên kết theo chuỗi giá trị giữ vai trò quan trọng tạo ra cơ sở để các HTX có thể vươn tầm cao.
HTX Sản xuất và Dịch vụ công nghiệp Phú Hải (phường Mạo Khê, TX Đông Triều) - chuyên sản xuất hương xuất khẩu, là một trong những mô hình HTX có liên kết chặt chẽ chuỗi giá trị từ khâu đầu vào đến đầu ra. Toàn bộ khâu đầu vào làm ra sản phẩm cây hương xuất khẩu gồm bột gỗ và bột than đều do hội viên HTX tận dụng thu mua trực tiếp từ các cơ sở chế biến hoặc các tổ hợp tác có nguyên liệu (bột gỗ, bột than) trên địa bàn tỉnh. Riêng khâu sản xuất, nông dân “nhập vai” thành những công nhân làm chủ được khoa học, kỹ thuật, thiết bị máy móc và các công đoạn sản xuất ra cây hương. Đối với đầu ra, HTX đã triển khai thực hiện hợp đồng liên kết sản xuất - tiêu thụ sản phẩm với một số doanh nghiệp, bạn hàng uy tín và thực hiện chiến lược xúc tiến, quảng bá thương hiệu sản phẩm của mình ra thế giới. Bằng cách làm này, gần 5 năm nay, thương hiệu hương xuất khẩu của HTX đã có chỗ đứng vững tại các thị trường: Ấn Độ, Đài Loan (Trung Quốc)... Trung bình 1 năm, HTX xuất khẩu được gần 1.000 tấn hương, doanh thu hơn 10 tỷ đồng. “Việc liên kết chuỗi giá trị là cách làm hay mà các HTX cần đẩy mạnh và nhân rộng ra. Vấn đề cốt lõi trong liên kết hiện nay của các HTX phải tính đến nhu cầu của thị trường. Việc liên kết chắc chắn sẽ tạo ra sản phẩm chất lượng cao hơn và ngày càng sống lâu trên thị trường” - ông Vũ Đức Phú, Giám đốc HTX Sản xuất và Dịch vụ công nghiệp Phú Hải, nói.
Cùng với sự hội nhập với nền kinh tế thế giới, trước sự cạnh tranh lớn của thị trường trong và ngoài nước, các HTX phải bắt tay ngay vào liên kết để tồn tại. Trên thực tế, việc liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị hàng hoá trở thành xu thế tất yếu góp phần tạo việc làm ổn định cho các hộ nông dân thuộc thành phần kinh tế tập thể và các hộ có liên quan trong quá trình liên kết. Tuy nhiên, để liên kết có hiệu quả, các HTX cần linh hoạt và mở rộng được vùng liên kết chuỗi giá trị làm ra.
Cần mở rộng vùng liên kết chuỗi giá trị
Tính đến hết tháng 5-2016, trên địa bàn tỉnh có 380 HTX, trong đó có 234 HTX hoạt động trong lĩnh vực nông, lâm, ngư và diêm nghiệp; 29 HTX xây dựng công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp; 35 HTX hoạt động thương mại dịch vụ; 12 HTX vận tải và 70 HTX hoạt động trong lĩnh vực khác. Thời gian qua, Liên minh HTX-DNNQD tỉnh đã tích cực triển khai xây dựng mô hình HTX tham gia chuỗi giá trị gắn với chương trình xây dựng nông thôn mới và chương trình OCOP. Đến nay, trên địa bàn tỉnh đã có 119 đơn vị, tổ chức, cá nhân sản xuất tham gia chương trình OCOP (trong đó có 33 doanh nghiệp, 35 HTX, 51 tổ hợp tác) và đã xây dựng được 25 thương hiệu nông sản địa phương. Mô hình này bước đầu tạo ra những sản phẩm chất lượng hơn; nâng cao thu nhập và tạo việc làm cho nhiều nông dân... Tuy nhiên, hiện nhiều HTX trên địa bàn tỉnh quy mô sản xuất vẫn nhỏ lẻ, manh mún, chưa kết nối thành chuỗi giá trị phát triển bền vững; công nghệ lạc hậu, thị trường không ổn định, nên chưa khai thác được hết tiềm năng, thế mạnh của địa phương.
Nhằm tháo gỡ khó khăn trên, đầu tháng 7 vừa qua, Liên minh HTX-DNNQD tỉnh đã tổ chức buổi toạ đàm xây dựng mô hình HTX tham gia chuỗi giá trị với sự tham gia của Liên minh HTX-DNNQD 7 tỉnh, thành phố phía Bắc gồm: Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn và Lào Cai. Tại buổi toạ đàm, các đại biểu đã bàn giải pháp mở rộng vùng liên kết chuỗi giá trị cấp tỉnh, thành. Hiện Liên minh HTX Việt Nam đang triển khai 5 đề tài lớn, trong đó trọng tâm là xây dựng HTX kiểu mới gắn với chuỗi giá trị sản phẩm bền vững. Để làm được điều này, liên minh HTX địa phương cần lắng nghe ý kiến các HTX cơ sở, từ đó tập hợp và kiến nghị chính sách hỗ trợ HTX phù hợp nhất để nhân rộng được mô hình HTX kiểu mới gắn với chuỗi giá trị sản phẩm, nhất là chuỗi thực phẩm an toàn...
Ông Nguyễn Duy Phương, Phó Chủ tịch Liên minh HTX-DNNQD Quảng Ninh, cho biết: Trong thời gian tới, tỉnh sẽ đẩy mạnh việc xây dựng và phát triển các mô hình HTX, tổ hợp tác kiểu mới hoạt động gắn với các chuỗi giá trị nông sản an toàn và có giá trị chất lượng cao. Trước mắt, tỉnh tập trung liên kết chặt chẽ giữa các HTX trong tỉnh với nhau, sau đó sẽ mở rộng trên quy mô vùng, cả nước. Đặc biệt các HTX phải liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp để tiêu thụ sản phẩm. Bên cạnh đó, tỉnh đang khuyến khích các HTX sớm thực hiện chuyển đổi theo Luật HTX 2012, để những HTX này tiếp cận với các chính sách ưu đãi mới.
Phạm Tăng
