Nhìn lại hành trình đã qua, Quảng Ninh không chỉ được biết đến như một "đầu tàu" kinh tế năng động phía Bắc với những kỳ tích về hạ tầng và tăng trưởng, mà hơn hết, nơi đây đã trở thành hình mẫu về việc khơi dậy sức mạnh nội sinh từ văn hóa. Từ vùng đất mỏ anh hùng với truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm”, văn hóa đã thẩm thấu vào từng nếp nghĩ, cách làm, trở thành bệ phóng vững chắc để Quảng Ninh tự tin chuyển mình từ “nâu” sang “xanh”, khẳng định tầm vóc của một cực tăng trưởng toàn diện, nơi hạnh phúc của nhân dân là thước đo cao nhất cho mọi giá trị phát triển.

Quảng Ninh luôn được ví là một "Việt Nam thu nhỏ", nơi hội tụ đầy đủ các đặc trưng địa lý từ miền núi cao, biên giới, hải đảo đến đồng bằng và đô thị. Nhưng dấu ấn của Quảng Ninh không nằm riêng ở tài nguyên thiên nhiên, mà lắng đọng trong chiều sâu văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Qua 25 năm triển khai phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, thực tế đã chứng minh vai trò của văn hóa như một nền tảng tinh thần, tạo tiền đề và dư địa cho phát triển lâu dài.

Dấu ấn ấy bắt nguồn từ truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” - hệ giá trị đặc thù của giai cấp công nhân vùng Mỏ, được hun đúc qua những năm tháng đấu tranh gian khổ và bền bỉ. Trong giai đoạn đổi mới và hội nhập sâu rộng, tinh thần ấy không những không phai nhạt mà còn được nâng tầm, trở thành kim chỉ nam xuyên suốt cho mọi hành động của Đảng bộ và nhân dân toàn tỉnh. Chính sự gắn kết cộng đồng, lòng yêu nước nồng nàn cùng ý chí tự lực, tự cường đã tạo nên một sợi dây liên kết vô hình nhưng vô cùng bền chặt, giúp Quảng Ninh vững vàng vượt qua những khúc quanh của lịch sử, những biến động kinh tế và cả những thử thách khắc nghiệt của thiên tai, dịch bệnh.

Quảng Ninh hiện sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, đa dạng với 641 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh, cùng 362 di sản văn hóa phi vật thể đã được kiểm kê. Đây cũng là “cái nôi” của giai cấp công nhân Việt Nam, nơi kết tinh truyền thống cách mạng của Công nhân vùng Mỏ với “di sản” tinh thần vô giá “Kỷ luật và Đồng tâm”, đồng thời là không gian giao thoa văn hóa đặc sắc của vùng đồng bằng sông Hồng.

Luôn là điểm sáng trong phát huy giá trị văn hóa và sức mạnh con người phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, Quảng Ninh đã sớm ban hành Nghị quyết số 11-NQ/TU ngày 09/3/2018 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Quảng Ninh đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững; tiếp đó là Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 30/10/2023 về xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh và bền vững. Công tác trùng tu, tôn tạo, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể, phi vật thể được chú trọng, đi kèm những cơ chế phù hợp nhằm chuyển hóa hiệu quả thành nguồn lực phục vụ trực tiếp cho đầu tư phát triển kinh tế – xã hội, đặc biệt là việc phát huy giá trị Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long và một số di tích quốc gia đặc biệt. Các công trình phúc lợi xã hội tiếp tục được quan tâm đầu tư, trong đó hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao từ tỉnh đến cơ sở được xây dựng đồng bộ, hiện đại, góp phần thu hẹp khoảng cách thụ hưởng đời sống vật chất và tinh thần của người dân. Việc huy động các nguồn lực cho xây dựng, phát triển văn hóa, thể thao, du lịch của tỉnh có những bước đột phá rõ nét; các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao được tổ chức đa dạng, sôi động từ tỉnh đến thôn, khu dân cư, qua đó từng bước nâng cao chất lượng sống và đời sống tinh thần của nhân dân.

Dấu mốc quan trọng trong tiến trình phát huy giá trị văn hóa của Quảng Ninh là việc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới vào tháng 7/2025. Sự kiện này khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của Yên Tử, cái nôi của Thiền phái Trúc Lâm gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông, đồng thời ghi nhận vai trò của Quảng Ninh trong công tác bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa, tư tưởng đặc sắc của dân tộc. Việc Yên Tử trở thành Di sản thế giới mở ra dư địa phát triển du lịch văn hóa tâm linh, đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản theo hướng bền vững, hài hòa giữa bảo tồn và khai thác, giữa chiều sâu văn hóa và mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh.

Đặc biệt, trong suốt hai thập kỷ rưỡi qua, phong trào xây dựng đời sống văn hóa ở Quảng Ninh được triển khai một cách bền bỉ, thực chất, gắn chặt với đời sống cộng đồng và từng địa bàn dân cư. Qua phong trào, người dân ngày càng ý thức rõ việc gìn giữ một làn điệu Then của đồng bào Tày, một điệu Soóng Cọ của người Sán Chỉ, hay việc bảo vệ môi trường sống chung đều góp phần trực tiếp vào sự phát triển lâu dài của địa phương. Sự hiện diện và giao thoa văn hóa của 22 dân tộc cùng sinh sống trên địa bàn đã làm phong phú thêm hệ giá trị văn hóa của tỉnh, bổ sung chiều sâu cho kho tàng di sản văn hóa phi vật thể. Trên nền tảng đó, Quảng Ninh từng bước đưa các giá trị di sản vào đời sống kinh tế, nhất là trong phát triển du lịch và dịch vụ, qua đó mở rộng không gian phát triển theo hướng bền vững, hài hòa giữa lợi ích kinh tế và giá trị văn hóa.

Kết quả nổi bật của Quảng Ninh là việc huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội để đầu tư cho hạ tầng văn hóa theo hướng đồng bộ, hiện đại và có trọng tâm. Tỉnh từng bước hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa, từ các công trình quy mô lớn như Bảo tàng – Thư viện Quảng Ninh, Cung Quy hoạch, Hội chợ và Triển lãm, đến mạng lưới nhà văn hóa thôn, bản tại những địa bàn vùng sâu, vùng xa.

Việc kiên trì thực hiện quan điểm lấy đầu tư công làm nền tảng dẫn dắt đầu tư xã hội đã giúp Quảng Ninh hình thành hệ thống không gian văn hóa nhiều cấp độ, đáp ứng nhu cầu đa dạng của cộng đồng. Ở tầm tỉnh, các công trình văn hóa lớn vừa đảm nhiệm chức năng phục vụ công chúng, vừa là địa điểm tổ chức các hoạt động giao lưu, trao đổi văn hóa, khoa học, nghệ thuật trong nước và quốc tế. Ở cơ sở, nhà văn hóa thôn, khu phố giữ vai trò trung tâm sinh hoạt cộng đồng, là nơi duy trì hoạt động của các câu lạc bộ, nơi trao truyền giá trị văn hóa truyền thống giữa các thế hệ và là không gian để người dân cùng bàn bạc, thống nhất những vấn đề chung. Việc hoàn thành mục tiêu phủ kín nhà văn hóa tại 100% thôn, khu phố thể hiện rõ định hướng nhất quán của tỉnh trong việc chăm lo đời sống tinh thần của nhân dân.

Song song với đầu tư thiết chế, Quảng Ninh chú trọng xây dựng môi trường văn hóa gắn với cảnh quan và chất lượng sống. Các phong trào như “Ngày Chủ nhật xanh”, việc hình thành các tuyến đường hoa, khu dân cư kiểu mẫu đã tạo chuyển biến rõ nét về diện mạo nông thôn và đô thị. Không gian sống văn minh được hình thành từ ý thức cộng đồng trong giữ gìn vệ sinh, bảo vệ môi trường và tôn trọng không gian chung. Sự kết hợp hài hòa giữa phát triển hạ tầng với bảo vệ cảnh quan tự nhiên, giữa hiện đại hóa và gìn giữ di tích lịch sử đã góp phần định hình một không gian văn hóa Quảng Ninh giàu bản sắc, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Với quan điểm văn hóa, con người là nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là nguồn lực để phát triển kinh tế - xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng phục vụ cho sự phát triển, ngày 9-3-2018, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh đã ban hành Nghị quyết số 11-NQ/TU về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Quảng Ninh đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Trong đó, đặt mục tiêu là giữ gìn và phát huy bền vững bản sắc văn hóa; các giá trị di sản thiên nhiên, di sản văn hóa; sức mạnh đại đoàn kết dân tộc; xây dựng con người Quảng Ninh với các đặc trưng Năng động - Sáng tạo - Hào sảng - Lành mạnh - Văn minh - Thân thiện. Đặc biệt là phát triển văn hóa, con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực quan trọng để xây dựng và phát triển Quảng Ninh với các đặc trưng Hành chính minh bạch - Kinh tế phát triển - Văn hóa đặc sắc - Xã hội văn minh - Nhân dân hạnh phúc.

Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh lần thứ XV, nhiệm kỳ 2020 - 2025, cũng đề ra một trong những quan điểm, định hướng chủ đạo của tỉnh là: Lấy phát triển con người, bảo đảm và cải thiện dân sinh làm mục đích; lấy phát triển văn hóa, xây dựng văn minh sinh thái, tiết kiệm tài nguyên và bảo vệ môi trường làm trọng điểm. Từ đó, đề ra nhiệm vụ thường xuyên và các giải pháp lớn để thực hiện là phải kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế nhanh, bền vững với phát triển văn hóa, con người, xây dựng nền văn hóa giàu bản sắc Quảng Ninh, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh của tỉnh và đất nước.

Các cấp ủy, chính quyền trong tỉnh đã ban hành và thực hiện có hiệu quả nhiều chủ trương, chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa, con người Quảng Ninh. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay, công tác xây dựng và phát triển văn hóa, con người Quảng Ninh được đẩy mạnh với những nhiệm vụ cấp bách, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của tỉnh. Kế thừa, phát huy các giá trị tốt đẹp, truyền thống đặc trưng con người Quảng Ninh, của văn hóa Hạ long, văn hóa công nhân vùng mỏ, văn hóa các dân tộc và tiếp thu chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại, tỉnh Quảng Ninh đã triển khai sâu rộng, hiệu quả phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”... Qua đó góp phần tạo nên khí chất riêng của người vùng mỏ. Năm 2014, tỉnh triển khai chương trình “Nụ cười Hạ Long”, góp phần làm thay đổi nhận thức, hành vi, ứng xử của mỗi người con Quảng Ninh. Bắt đầu từ cán bộ lãnh đạo tỉnh, lan tỏa đến bộ máy chính quyền, đến các tổ chức chính trị - xã hội, doanh nghiệp, đến từng khu phố, ngõ xóm, từng hộ gia đình và từng người dân, dần hình thành chuẩn mực về một vùng đất du lịch năng động và giàu lý tưởng. Mỗi người dân Quảng Ninh giờ đây luôn chân thành, cởi mở, thân thiện... chào đón du khách. Chương trình “Nụ cười Hạ Long” đã lan tỏa mạnh mẽ, trở thành thương hiệu của tỉnh Quảng Ninh và trở thành những hành động cụ thể, thiết thực. Đó là thái độ ân cần, cởi mở của cán bộ, công chức khi tiếp xúc với người dân, doanh nghiệp; là sự đầu tư đồng bộ từ cơ sở vật chất đến con người của các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực du lịch, tạo nên sự chuyên nghiệp, đẳng cấp; là môi trường du lịch lành mạnh, nói không với các hành vi vi phạm trong kinh doanh du lịch, ngày một nâng cao theo hướng minh bạch, hiện đại... Qua đó, vừa nhằm xây dựng tỉnh Quảng Ninh văn minh, thân thiện, hiện đại, đáng sống.

Có thể nói, với sự quan tâm, đầu tư đúng tầm, tỉnh Quảng Ninh đã đạt được nhiều kết quả thiết thực trong việc xây dựng và phát huy giá trị văn hóa giàu bản sắc con người Quảng Ninh. Tư tưởng, đạo đức, lối sống xã hội của con người Quảng Ninh tiếp tục được khẳng định và phát huy theo chiều hướng tích cực. Trên hành trình phát triển, hội nhập, tỉnh đã và đang là nơi hội tụ của bạn bè khắp nơi trên thế giới, là điểm đến của những nhà đầu tư lớn trong nước và quốc tế. Theo đó, những giá trị nhân văn, những khát vọng “đồng thịnh vượng” đang được bạn bè muôn nơi mang đến và cùng gieo trồng tại mảnh đất giàu truyền thống, thân thiện, mến khách này.