Khai thác than là ngành nghề nặng nhọc, độc hại. Mỗi ca làm việc dưới lòng đất hay trên khai trường đều đòi hỏi sự hy sinh và tiêu hao sức lực rất lớn của người công nhân. Nhận thức rõ tính chất đặc thù ấy, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã đặc biệt quan tâm chăm lo người lao động từ bữa ăn, nơi ở, điều kiện làm việc đến các chính sách đãi ngộ riêng biệt. Đó không chỉ là "điểm tựa" vững chắc để thợ mỏ yên tâm cống hiến, mà còn là chiến lược để TKV thu hút, giữ chân người lao động, bồi đắp nguồn lực cho sự phát triển bền vững trong tương lai.
Thực hiện dân chủ ở cơ sở tại nơi làm việc giữ vai trò quan trọng trong xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định và tiến bộ. Nhưng năm qua, Công đoàn TKV đã chủ động phối hợp ban hành Quy chế thực hiện dân chủ ở cơ sở triển khai thống nhất toàn ngành, tạo hành lang pháp lý rõ ràng để người lao động thực hiện quyền làm chủ.
Trong 3 năm qua, toàn Tập đoàn đã tổ chức 3.609 hội nghị người lao động cấp công trường, phân xưởng và 192 hội nghị cấp cơ sở/cấp trên cơ sở; tiếp thu và giải quyết 11.540 ý kiến, kiến nghị của công nhân. Đồng thời, thông qua 790 cuộc đối thoại tại nơi làm việc với 66.868 lượt người lao động tham gia, 7.005 kiến nghị về tiền lương, an toàn lao động và điều kiện làm việc trong hầm lò đã được giải đáp kịp thời. Đặc biệt, Công đoàn TKV đã thống nhất với chuyên môn xây dựng Thỏa ước lao động tập thể Tập đoàn với 12 điểm có lợi hơn cho người lao động so với quy định của pháp luật. Tập đoàn đã đề xuất và áp dụng thành công chế độ nghỉ hưu ở tuổi 50 cho người làm việc trong hầm lò (giảm 10 tuổi so với quy định chung), đồng thời duy trì bảo lưu chính sách bảo hiểm từ năm 2016 nhằm bảo đảm mức lương hưu ổn định cho thợ mỏ.
Một điểm sáng rõ nét nhất từ quá trình đối thoại, thương lượng chính là việc điều chỉnh tăng mức lương tối thiểu ngành từ 6,2 triệu đồng lên 7,2 triệu đồng/tháng (từ năm 2024), cùng các chính sách tư vấn pháp luật cho gần 39.000 lượt người và khảo sát ý kiến trên 68.000 lượt thợ mỏ. Nhờ xây dựng quan hệ lao động hài hòa, tiến bộ từ gốc, người thợ mỏ luôn yên tâm cống hiến và tin tưởng vào tổ chức đại diện của mình.
Theo Chủ tịch Công đoàn TKV Lê Thanh Xuân, giữ chân thợ mỏ không thể chỉ bằng lời kêu gọi. Công đoàn phải cùng chuyên môn chăm lo thực chất, lâu dài, từ thu nhập, nhà ở đến sức khỏe và tinh thần. Khi người lao động cảm nhận được sự sẻ chia kịp thời, họ sẽ yên tâm gắn bó, vượt qua khó khăn cùng ngành.
Mỗi ca làm việc dưới lòng đất đòi hỏi người thợ phải tiêu hao năng lượng rất lớn. Nhận thức rõ đặc thù đó, TKV cùng các đơn vị thành viên đã chú trọng nâng cao đời sống, sinh hoạt cho người lao động bằng những công việc cụ thể, thực chất. Nhiều năm trở lại đây, thợ mỏ được xe ô tô đưa đón đến tận khai trường; quần áo được giặt sấy tự động; được tắm nước nóng; được ăn ca theo hình thức tự chọn, có lượng dinh dưỡng cao, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm…
Bên cạnh đó, công tác phòng ngừa bệnh nghề nghiệp được đầu tư bài bản. Năm 2024, TKV đã đầu tư cơ sở điều trị và phòng ngừa bệnh nghề nghiệp tại Trung tâm Y tế lao động ngành Than với kinh phí trên 10 tỷ đồng, chủ động tầm soát và điều trị sớm bệnh bụi phổi silic cho thợ lò. Đây là một trong những dấu ấn cho thấy sự quan tâm của ngành Than đối với những vấn đề sức khỏe đặc thù mà người thợ có thể phải đối mặt trong quá trình làm nghề.
Khi gặp thiên tai hay dịch bệnh, tinh thần sẻ chia của người thợ mỏ lại càng tỏa sáng. Trong trận lũ lịch sử tháng 8/2015, TKV đã trích quỹ và vận động quyên góp 29,56 tỷ đồng để hỗ trợ các gia đình thợ mỏ bị thiệt hại. Giai đoạn dịch Covid-19, TKV tổ chức sản xuất "3 tại chỗ", tiêm vắc xin cho hơn 7.000 công nhân ở lại Quảng Ninh ăn Tết Nguyên đán năm 2021, đồng thời trích 288 tỷ đồng cho công tác phòng chống dịch. Năm 2024, sau bão số 3 (Yagi), TKV tiếp tục hỗ trợ 50 tỷ đồng cho các địa phương bị thiệt hại và 20 tỷ đồng cho cán bộ, công nhân viên ngành Than.
Trong chuỗi hoạt động chăm lo đời sống người lao động, chương trình “Tết thợ mỏ” được triển khai từ năm 2020, đã trở thành thương hiệu giàu tính nhân văn của ngành Than. Chỉ tính trong 3 năm qua, qua các chương trình “Tết Thợ mỏ - Xuân gắn kết”, “Tết Thợ mỏ - Mừng Đảng quang vinh”, Công đoàn và Tập đoàn đã trao 398 nhà Mái ấm Công đoàn; tặng quà cho 8.500 lượt công nhân với tổng số tiền 17 tỷ đồng; bố trí 982 chuyến xe ca đưa đón 37.709 lượt người về quê đón Tết. Đáng chú ý, Tập đoàn quyết định chi tiền Tết từ 10 triệu đồng/người trở lên, không phân biệt vị trí làm việc, tăng bình quân 20-40% so với trước. Riêng Công đoàn TKV đã hỗ trợ khoảng 9.500 lao động khó khăn với tổng kinh phí 42,9 tỷ đồng.
Riêng năm 2026, TKV đã dành nguồn lực kỷ lục hơn 2.400 tỷ đồng để chăm lo Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026 cho thợ mỏ. Bên cạnh 314 chuyến xe miễn phí chở gần 12.000 thợ mỏ về quê và 20.000 vé xe cho lao động vùng xa, Tập đoàn còn trực tiếp thăm hỏi trên 28.000 công nhân có hoàn cảnh khó khăn, ở lại ăn Tết hoặc đang điều trị bệnh với số tiền 25,4 tỷ đồng. Những con số này là minh chứng sống động cho tinh thần "Kỷ luật và Đồng tâm", khẳng định sự chăm lo toàn diện để mỗi căn nhà thợ mỏ đều ấm áp khi Xuân về.
Chương trình "Mái ấm Công đoàn" và các hoạt động an sinh hướng về thợ mỏ có hoàn cảnh khó khăn cũng trở thành nét đẹp văn hóa truyền thống được duy trì đều đặn. Giai đoạn 2023-2025, toàn ngành đã hỗ trợ xây, sửa 477 nhà với tổng kinh phí 31,2 tỷ đồng. Nhiều đơn vị chủ động hỗ trợ thêm từ nguồn của mình, có nơi hỗ trợ tới 60 triệu đồng/nhà. Bên cạnh đó, Tập đoàn đã trích quỹ phúc lợi hỗ trợ xây, sửa 48 nhà cho gia đình công nhân bị tai nạn lao động nghiêm trọng, với số tiền 5,15 tỷ đồng.
Chăm lo đời sống vật chất và tinh thần là điều kiện cần, nhưng để bồi đắp nguồn lực tương lai, TKV xác định đào tạo nghề và tạo việc làm bền vững là giải pháp căn cơ nhất.
Công tác tuyển sinh, bồi dưỡng đội ngũ công nhân kỹ thuật được TKV triển khai bài bản và rộng khắp. TKV chủ động phối hợp với chính quyền địa phương, các trường THPT và cơ sở dạy nghề để tư vấn, tuyển sinh học sinh vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số và gia đình chính sách. Học viên theo học nghề mỏ được bao cấp toàn bộ chi phí học tập, ăn ở, được thực tập có lương và cam kết bố trí việc làm ngay sau khi tốt nghiệp.
Từ năm 2015 đến hết tháng 7/2026, TKV đã đào tạo 45.278 học sinh nghề mỏ trên cả nước. Trong đó, lực lượng đến từ Quảng Ninh và các tỉnh miền núi phía Bắc chiếm đa số. Riêng 8 địa bàn có số lượng học sinh lớn nhất đạt 27.467 học sinh (chiếm 60,7% tổng số tuyển sinh toàn khóa); riêng tỉnh Quảng Ninh góp mặt 11.491 học sinh. Đây chính là nguồn cung ứng nhân lực chất lượng cao, bổ sung liên tục cho các phân xưởng khai thác hầm lò.
Sau khi trúng tuyển và được đào tạo, người học có cơ hội được bố trí việc làm tại các đơn vị thuộc Tập đoàn, hưởng các chế độ về tiền lương, bảo hiểm, chăm sóc sức khỏe, nhà ở tập thể, đào tạo nâng cao tay nghề và các chính sách phúc lợi theo quy định. Đây là hướng đi giúp người lao động không chỉ có một nghề ổn định mà còn có điều kiện nâng cao thu nhập, tạo dựng sinh kế lâu dài cho bản thân và gia đình. Việc đào tạo nghề và tạo việc làm ổn định đã mở ra cơ hội cải thiện đời sống cho nhiều lao động trẻ, nhất là thanh niên tại các địa bàn còn khó khăn. Đối với không ít gia đình, người lao động sau khi có việc làm ổn định đã trở thành nguồn thu nhập quan trọng, góp phần bảo đảm cuộc sống, nâng cao điều kiện kinh tế và từng bước thoát nghèo.
Để thợ trẻ yên tâm gắn bó, TKV không ngừng đổi mới môi trường làm việc thông qua đẩy mạnh chủ trương "3 hóa" (Cơ giới hóa, tự động hóa, tin học hóa). Giai đoạn 2020-2025, tỷ lệ cơ giới hóa các khâu sản xuất được nâng lên rõ rệt. Riêng năm 2025, Tập đoàn đầu tư mới 2 dây chuyền lò chợ cơ giới hóa tại Than Nam Mẫu và Than Núi Béo, nâng tổng số lò chợ cơ giới hóa toàn TKV lên 14 lò, đạt sản lượng khai thác 4,53 triệu tấn (mức cao nhất từ trước đến nay). Tập đoàn cũng trang bị 3 dây chuyền đào lò bằng máy combain EBH-45 tại Than Vàng Danh, Than Nam Mẫu và Than Hòn Gai.
Tại Công ty Than Mạo Khê, 100% lò chợ được áp dụng giàn giá khung thủy lực di động, thay thế vì chống gỗ bằng vì chống thép, tự động hóa tuyến băng tải, bố trí xe song loan vận chuyển người và trang bị trạm giám sát khí mêtan tự động. Nhờ đó, năng suất lao động năm 2025 của đơn vị đạt 671,9 tấn/người/năm (bằng 110,5% kế hoạch). Năm 2026, Than Mạo Khê tiếp tục đầu tư hệ thống monoray ắc quy, monoray diesel, tời cáp treo để rút ngắn thời gian di chuyển trong hầm lò; đồng thời Dự án khai thác hầm lò mỏ Đồng Vông (Than Uông Bí) trị giá 1.837 tỷ đồng cũng đã khởi công để mở rộng không gian sản xuất.
Bên cạnh công nghệ, việc tạo dựng môi trường sống văn minh là yếu tố then chốt để giữ chân lao động. Đến nay, TKV đã đầu tư 21 chung cư tập thể cao tầng tại 14 đơn vị hầm lò, giải quyết chỗ ở cho khoảng 7.200 công nhân. Giai đoạn 2025-2030, các đơn vị như Than Núi Béo, Than Hà Lầm, Than Khe Chàm tiếp tục mở rộng quy mô phòng ở. Điển hình như Than Mạo Khê hiện có 2 khu tập thể với 372 phòng (236 phòng cho lao động độc thân, 136 phòng cho hộ gia đình), riêng năm 2025 chi 3 tỷ đồng cải tạo cơ sở vật chất theo mô hình "Công nhân sạch đẹp - văn minh".
Nhờ sản xuất hiện đại và hạ tầng an sinh tốt, thu nhập người lao động liên tục nâng cao. Riêng năm 2025, tiền lương bình quân toàn Tập đoàn đạt 19,48 triệu đồng/người/tháng, tăng 6,71 triệu đồng/người/tháng so với năm 2020, trong đó, thợ lò đạt bình quân 25,1 triệu đồng/người/tháng. Cùng với đó, năng suất lao động toàn Tập đoàn tính theo giá trị tăng bình quân 7,8%/năm. Tại nhiều đơn vị, mức thu nhập bình quân của thợ lò đã vươn lên đạt gần 23 triệu đồng/người/tháng. Toàn ngành hiện có rất nhiều thợ lò đạt mức thu nhập từ 300 đến 500 triệu đồng/ năm. Đặc biệt, không ít trường hợp thợ lò xuất sắc, nhờ sự cần cù và có nhiều sáng kiến cải tiến kỹ thuật, đã bứt phá vươn lên mức thu nhập trên 700 triệu đồng/năm.
Những kết quả đạt được trong cải thiện điều kiện làm việc, chăm lo nhà ở, sức khỏe và đời sống tinh thần cho người lao động những năm qua thể hiện sự quan tâm nhất quán của Đảng bộ Than Quảng Ninh và TKV đối với đội ngũ thợ mỏ. Đó cũng là điểm tựa giúp thợ mỏ trẻ vững tin gắn bó lâu dài với nghề và để TKV xây dựng nguồn nhân lực cho sự phát triển bền vững của ngành Than trong giai đoạn mới.
Thực hiện: Hoàng Quý
Trình bày: Vũ Đức
