Trong lịch sử đấu tranh cách mạng và xây dựng đất nước, công nhân Vùng mỏ Quảng Ninh luôn là lực lượng tiên phong, thể hiện bản lĩnh kiên cường, ý chí tự lực, tự cường và tinh thần trách nhiệm với Tổ quốc. Trải qua các giai đoạn lịch sử, trong đấu tranh cách mạng, bảo vệ Tổ quốc và xây dựng đất nước, các thế hệ thợ mỏ luôn chủ động vượt khó, phát huy tinh thần đoàn kết và ý chí tự lực, tự cường. Truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm”, được hun đúc từ cuộc Tổng bãi công lịch sử ngày 12/11/1936 đã trở thành cội nguồn sức mạnh, làm nên bản lĩnh người thợ mỏ trong chiến đấu và lao động sản xuất.
Lịch sử Vùng mỏ là lịch sử của những cuộc đấu tranh bền bỉ, kiên cường của giai cấp công nhân trước áp bức, bóc lột của thực dân và chủ mỏ. Trong điều kiện lao động khắc nghiệt, đời sống vô cùng thiếu thốn, người thợ mỏ sớm hình thành ý thức giai cấp, tinh thần đoàn kết và khát vọng đấu tranh cho quyền sống, quyền làm người. Chính thực tiễn ấy đã tôi luyện bản lĩnh chính trị, ý chí cách mạng và tinh thần bất khuất của công nhân Vùng mỏ.
Sự ra đời của Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên ở Mạo Khê ngày 23/2/1930 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong phong trào cách mạng của công nhân Vùng mỏ. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, phong trào đấu tranh từng bước chuyển từ tự phát sang tự giác, từ những yêu sách về quyền lợi kinh tế đến những mục tiêu chính trị gắn với giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp. Người thợ mỏ ngày càng nhận thức rõ sức mạnh của tổ chức, của sự thống nhất ý chí và hành động.
Đỉnh cao của phong trào là cuộc Tổng bãi công ngày 12/11/1936, khởi đầu tại Cẩm Phả rồi lan rộng ra Hòn Gai và các khu mỏ, thu hút hơn 3 vạn công nhân tham gia. Trong điều kiện bị giới chủ và bộ máy cai trị đàn áp, công nhân vẫn duy trì đội ngũ, tổ chức đấu tranh chặt chẽ, kiên quyết bảo vệ yêu sách. Ngày 20/11/1936, cuộc đấu tranh ở Cẩm Phả giành thắng lợi; đến ngày 28/11, giới chủ tại Hòn Gai phải chấp nhận các yêu sách của công nhân.
Thắng lợi ấy khẳng định sức mạnh của giai cấp công nhân khi có tổ chức lãnh đạo, có mục tiêu đấu tranh rõ ràng và biết phát huy sức mạnh đoàn kết. Khẩu hiệu “Kỷ luật và Đồng tâm” từ cuộc đấu tranh đã trở thành biểu tượng của tinh thần cách mạng, ý chí thống nhất và bản lĩnh người thợ mỏ. Đây không đơn thuần là lời hiệu triệu trong một cuộc bãi công, mà là sự kết tinh của một phương thức hành động: Đoàn kết, có tổ chức, kiên định mục tiêu và quyết tâm vượt qua mọi thử thách.
Tinh thần ấy tiếp tục được phát huy khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong những năm tháng này, công nhân Vùng mỏ không đứng ngoài cuộc đấu tranh bảo vệ chính quyền cách mạng và quê hương. Nhiều người sát cánh cùng lực lượng vũ trang tham gia phá mỏ, diệt bốt, bảo vệ cán bộ, giữ gìn cơ sở cách mạng; chủ động đấu tranh chống các hoạt động phá hoại, không để thực dân Pháp dễ dàng khôi phục quyền kiểm soát các cơ sở kinh tế, công nghiệp than.
Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, nhiệm vụ đặt ra đối với công nhân Vùng mỏ là nhanh chóng khôi phục sản xuất, chuẩn bị tiếp quản các cơ sở khai thác than. Cuối năm 1954, các cán bộ, công nhân được điều động về khôi phục mỏ Mạo Khê đã bắt tay ngay vào công việc trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Không chờ đợi đầy đủ máy móc, thiết bị, họ chủ động thu gom than tại các lò Cốt Di, Văn Lôi, Gioóc Dan; đồng thời khôi phục khai thác tại lò dốc Sa Lê, đường lò đầu tiên được khôi phục sau hòa bình.
Ngày 25/4/1955, Vùng mỏ hoàn toàn giải phóng, công nhân cùng các lực lượng cách mạng tiếp quản các cơ sở sản xuất từ tay chủ mỏ Pháp. Trước nguy cơ các chủ mỏ phá hoại hầm lò, nhà máy, thiết bị trước khi rút đi, công nhân đã chủ động đấu tranh, bảo vệ tài sản, giữ gìn các cơ sở sản xuất. Ngay sau tiếp quản, họ nhanh chóng bắt tay khôi phục những công trình trọng yếu. Tại Cẩm Phả, tuyến đường trục mỏ được khôi phục với thời gian rút ngắn từ 45 ngày xuống còn 20 ngày; máy sàng Cửa Ông và Nhà máy tuyển than Hòn Gai cũng được khôi phục, đưa hoạt động sản xuất trở lại.
Sau ngày tiếp quản, ngành Than bước vào thời kỳ khôi phục và phát triển trong điều kiện miền Bắc vừa xây dựng chủ nghĩa xã hội, vừa chi viện cho cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam. Khi đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại miền Bắc, Vùng mỏ trở thành một trong những địa bàn trọng điểm bị tập trung đánh phá. Cảng biển, nhà máy, công trường, tuyến vận tải và các cơ sở khai thác than liên tục đứng trước nguy cơ bị bom đạn tàn phá.
Trong hoàn cảnh ấy, các đơn vị ngành Than chủ động tổ chức lại sản xuất, xây dựng phương án sơ tán máy móc, thiết bị, phân tán lực lượng và bố trí các vị trí phòng không. Tại các mỏ Hà Tu, Hà Lầm, Cọc 6, Mạo Khê, nhà sàng Cửa Ông..., lực lượng tự vệ được củng cố, phát triển đông đảo. Công nhân vừa đảm nhiệm công việc chuyên môn, vừa tham gia trực chiến, vận hành các trận địa pháo cao xạ, đào đắp hàng vạn công sự, hầm hào, phối hợp với các lực lượng vũ trang chiến đấu, góp phần bắn rơi nhiều máy bay Mỹ.
Tinh thần “Tay búa, tay súng” trở thành hình ảnh tiêu biểu của công nhân Vùng mỏ trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ. Ở hầm lò, công trường, nhà máy, người thợ vẫn bám vị trí sản xuất; khi có báo động, họ nhanh chóng chuyển sang nhiệm vụ phòng không, bảo vệ mục tiêu. Mỗi ca sản xuất là một lần vượt qua bom đạn, mỗi chuyến than được vận chuyển an toàn là một đóng góp thiết thực cho hậu phương lớn miền Bắc và tiền tuyến lớn miền Nam.
Đặc biệt, khi địch đánh phá ác liệt, công nhân mỏ đã thể hiện sự chủ động, sáng tạo trong tổ chức sản xuất. Hàng loạt máy móc, thiết bị có giá trị được tháo dỡ, sơ tán vào các hang đá, khu vực kín đáo để tránh bom đạn. Nhà máy Cơ khí Cẩm Phả, các cơ sở tại Bến Hòn Gai, Cửa Ông cùng nhiều vị trí sản xuất khác được tổ chức lại theo phương án phân tán, đưa hoạt động vào sâu trong lòng núi. Từ những điều kiện làm việc đặc biệt khó khăn, công nhân vẫn duy trì sản xuất ba ca liên tục, tìm mọi cách giữ nhịp khai thác, chế biến và vận chuyển than. Tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” được cụ thể hóa bằng ý thức tổ chức, sự phối hợp giữa các bộ phận và quyết tâm không để sản xuất bị đình trệ kéo dài.
Trên mặt trận thi đua lao động, các phong trào “Mỗi người làm việc bằng hai”, “Điện Biên - Ấp Bắc”, “Mùa xuân thắng Mỹ”, “Chiến dịch vận xuất Đắc Tô” được phát động, tạo khí thế thi đua sôi nổi trong toàn ngành. Mỗi phong trào đều gắn với yêu cầu nhiệm vụ cụ thể, khơi dậy tinh thần trách nhiệm, ý chí vượt khó và quyết tâm hoàn thành kế hoạch của từng đơn vị, từng phân xưởng, từng tổ sản xuất. Người thợ mỏ hiểu rằng, sản xuất than trong thời chiến cũng là một cách trực tiếp tham gia đánh thắng kẻ thù, góp phần bảo đảm nguồn nhiên liệu cho nền kinh tế và phục vụ tiền tuyến.
Không chỉ thế, người thợ mỏ còn chủ động nhận những nhiệm vụ đặc biệt do đất nước giao phó. Trong đó có việc thi công tuyến đường ống dẫn dầu T72B và vận chuyển hàng vạn tấn hàng hóa, vũ khí chi viện cho chiến trường. Những nhiệm vụ đột xuất, đòi hỏi sức lực, kỹ thuật và tinh thần trách nhiệm cao đã được công nhân ngành Than đảm nhận với quyết tâm hoàn thành. Từ những người thợ quen với hầm lò, máy móc, họ trở thành lực lượng có mặt trên nhiều công trình, tuyến vận tải phục vụ trực tiếp cuộc kháng chiến.
Dấu ấn nổi bật về tinh thần dấn thân của công nhân Vùng mỏ là sự ra đời của “Binh đoàn Than”. Ngày 30/7/1967, lễ tuyên bố thành lập Binh đoàn Than được tổ chức trọng thể tại Hòn Gai. Hưởng ứng lời kêu gọi của Tổ quốc, hàng vạn công nhân, thanh niên Vùng mỏ đã gác lại công việc, tạm biệt hầm lò, công trường, nhà máy và mái trường, tình nguyện lên đường nhập ngũ, xẻ dọc Trường Sơn vào Nam chiến đấu. Họ mang theo khí chất của người thợ mỏ, tinh thần kỷ luật, đoàn kết và quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ, góp sức cùng quân và dân cả nước đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Ngày 15/11/1968, tại Phủ Chủ tịch, Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “Ngành sản xuất than cũng như quân đội đánh giặc”. Lời dạy của Người đã khái quát sâu sắc vị trí, trách nhiệm của ngành Than đối với sự nghiệp cách mạng. Sản xuất than không đơn thuần là hoạt động kinh tế mà còn là một mặt trận; người công nhân mỏ cũng là chiến sĩ trên mặt trận ấy. Mỗi tấn than được khai thác, mỗi công trình được khôi phục, mỗi kế hoạch sản xuất hoàn thành đều góp phần vào sự nghiệp xây dựng miền Bắc và chi viện cho tiền tuyến.
Ngành sản xuất than cũng như quân đội đánh giặc - Chủ tịch Hồ Chí Minh
Lời dạy của Bác trở thành động lực tinh thần, thôi thúc các thế hệ thợ mỏ nêu cao ý thức trách nhiệm, giữ vững kỷ luật lao động, đoàn kết vượt khó, quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ. Trong những năm tháng chiến tranh, tinh thần ấy không nằm ở khẩu hiệu mà được thể hiện bằng những hành động cụ thể: Chủ động bảo vệ máy móc, tổ chức lại sản xuất, duy trì các dây chuyền trong điều kiện sơ tán, tham gia chiến đấu và sẵn sàng lên đường khi Tổ quốc cần.
Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, ngành Than bước vào giai đoạn mới với nhiệm vụ khôi phục sản xuất, phát triển nguồn nhiên liệu phục vụ công cuộc xây dựng đất nước. Những hậu quả chiến tranh, cơ sở vật chất lạc hậu, điều kiện khai thác ngày càng khó khăn và yêu cầu ngày càng cao về sản lượng đặt ra nhiều thách thức. Phát huy truyền thống đã được hun đúc qua các cuộc kháng chiến, công nhân ngành Than tiếp tục chủ động khắc phục khó khăn, bám công trường, hầm lò, khôi phục thiết bị, cải tiến kỹ thuật và duy trì sản xuất.
Trong những năm đầu sau thống nhất, ngành Than phải đối mặt với nhiều biến động về cơ chế quản lý, nguồn lực đầu tư và thị trường tiêu thụ. Những người thợ vẫn kiên trì bám mỏ, tìm cách nâng cao năng suất, tiết kiệm vật tư, cải tiến quy trình sản xuất. Qua thực tiễn lao động, nhiều sáng kiến kỹ thuật được hình thành, nhiều phương thức tổ chức sản xuất được điều chỉnh, từng bước nâng cao năng lực khai thác và chế biến than.
Bước vào thời kỳ đổi mới, trước yêu cầu phát triển của nền kinh tế và nhiệm vụ bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, ngành Than chủ động đổi mới mô hình tổ chức, quản trị và đầu tư phát triển. Sự ra đời của Tổng công ty Than Việt Nam năm 1994 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong quá trình tổ chức, quản lý và phát triển ngành. Ngày 13/7/1996, Đảng bộ Than Quảng Ninh được thành lập, tạo cơ sở chính trị quan trọng để tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với các đơn vị sản xuất, kinh doanh than trên địa bàn.
Dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ, các tổ chức đảng trong ngành từng bước gắn công tác xây dựng Đảng với nhiệm vụ chính trị và sản xuất, kinh doanh; phát huy vai trò tiên phong, gương mẫu của cán bộ, đảng viên tại những vị trí khó khăn, phức tạp. Tinh thần chủ động được thể hiện từ việc xây dựng kế hoạch, tổ chức sản xuất, quản lý tài nguyên, bảo đảm an toàn đến chăm lo đời sống người lao động. Các phong trào thi đua không dừng ở việc động viên tinh thần mà được gắn với chỉ tiêu, nhiệm vụ và kết quả cụ thể của từng đơn vị.
Trải qua những cuộc khủng hoảng kinh tế, biến động thị trường, khó khăn về tài nguyên và thiên tai, ngành Than vẫn kiên trì thực hiện nhiệm vụ duy trì sản xuất, cung ứng than cho nền kinh tế. Từ phương thức khai thác thủ công, phân tán, ngành từng bước đầu tư cơ giới hóa, hiện đại hóa các dây chuyền sản xuất, phát triển công nghệ khai thác hầm lò, nâng cao năng lực quản trị và kiểm soát an toàn. Những đường lò ngày càng xuống sâu, điều kiện địa chất phức tạp hơn, yêu cầu kỹ thuật cao hơn, song đội ngũ công nhân vẫn chủ động học tập, làm chủ thiết bị, công nghệ, thích ứng với yêu cầu mới.
Bản lĩnh ấy được thể hiện rõ qua những thời điểm ngành Than phải đối mặt với các thử thách đặc biệt. Đại dịch Covid-19 đặt ra yêu cầu vừa bảo vệ sức khỏe người lao động, vừa duy trì hoạt động sản xuất trong điều kiện gián đoạn chuỗi cung ứng, hạn chế đi lại và nhiều nguy cơ lây nhiễm. Các đơn vị đã chủ động xây dựng phương án phòng, chống dịch, tổ chức sản xuất phù hợp, duy trì các vị trí trọng yếu, bảo đảm việc làm và thu nhập cho người lao động.
Cùng với đầu tư công nghệ, ngành Than chú trọng xây dựng đội ngũ công nhân có bản lĩnh chính trị, trình độ chuyên môn và tác phong công nghiệp. Đảng bộ Than Quảng Ninh khơi dậy, phát huy các giá trị “Đạo đức - Bản lĩnh - Trí tuệ” thông qua phong trào “Người thợ mỏ - Người chiến sĩ”. Phong trào hướng tới xây dựng hình ảnh người công nhân không chỉ giỏi nghề, vững chuyên môn mà còn có ý thức tổ chức kỷ luật, trách nhiệm với tập thể, chủ động học tập, sáng tạo và sẵn sàng đảm nhận nhiệm vụ khó.
Các thế hệ Anh hùng Lao động như Nguyễn Văn Tía, Nguyễn Trọng Thái, Phạm Đình Duẩn... là những gương mặt tiêu biểu cho quá trình trưởng thành của đội ngũ công nhân ngành Than. Từ thực tiễn lao động, những người thợ ấy không ngừng học hỏi, rèn luyện, vươn lên làm chủ kỹ thuật, công nghệ, có nhiều đóng góp cho sản xuất và sự phát triển của ngành. Những tấm gương điển hình không chỉ làm rạng danh truyền thống Vùng mỏ mà còn truyền cảm hứng, khơi dậy khát vọng cống hiến trong thế hệ công nhân trẻ.
Ngày nay, ngành Than đứng trước yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, tổ chức khai thác xuống sâu, sử dụng hiệu quả tài nguyên, bảo vệ môi trường và bảo đảm an toàn lao động. Những yêu cầu mới đặt ra đòi hỏi người thợ mỏ tiếp tục phát huy tinh thần chủ động, đổi mới tư duy, nâng cao trình độ chuyên môn, làm chủ công nghệ, đáp ứng yêu cầu sản xuất hiện đại. Truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” tiếp tục là nền tảng tinh thần, tạo nên sức mạnh và bản lĩnh của người thợ mỏ. Phát huy giá trị truyền thống ấy, các thế hệ thợ mỏ hôm nay chủ động đổi mới, làm chủ công nghệ, duy trì sản xuất ổn định, nâng cao hiệu quả khai thác, bảo đảm an toàn, sử dụng hợp lý tài nguyên, gắn sản xuất với bảo vệ môi trường; quyết tâm thực hiện tốt nhiệm vụ bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Thực hiện: Thu Nguyên
Trình bày: Hải Anh
