Đã 61 năm trôi qua, thế nhưng các chiến sĩ giải phóng năm xưa vẫn bồi hồi xúc động khi nhớ lại thời khắc cùng đoàn quân hùng dũng tiến về tiếp quản khu Mỏ. Khi kể lại cho chúng tôi nghe giờ phút thiêng liêng ấy, trong mắt những nhân chứng lịch sử luôn ánh lên niềm tự hào, niềm tin mãnh liệt về sức mạnh đoàn kết của dân tộc.
* Cụ Nguyễn Ngọc Thung, nguyên chiến sĩ Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 244: “Cả đơn vị vỡ oà cảm xúc niềm vui chiến thắng”
Đêm 19, rạng sáng ngày 20-4-1955, đơn vị chúng tôi hành quân vượt Mông Dương tiến về trung tâm TX Cẩm Phả. Sau khi tiếp quản bốt điện Quang Hanh, chúng tôi tiếp tục hành quân về phía trung tâm TX Hòn Gai. Do âm mưu của thực dân Pháp nên những ngày này bè lũ tay sai ra sức phá hoại máy móc, cưỡng bức người dân di cư vào Nam và tổ chức tuyên truyền nói xấu cán bộ Việt Minh. Cũng vì thế, rất ít người dân dám tiếp xúc với bộ đội giải phóng. Khi ấy, tôi và đồng đội được phân công vào tiếp quản Nhà máy điện Cột 5. Sáng ngày 25-4, một bộ phận của đơn vị được phân công làm nhiệm vụ giám sát lính Pháp xuống tàu để về nước. Khi tên lính cuối cùng xuống tàu, khu Mỏ hoàn toàn giải phóng, cả đơn vị chúng tôi ở Nhà máy điện Cột 5 ai cũng vỡ oà cảm xúc niềm vui chiến thắng. Lúc ấy người dân sinh sống quanh nơi chúng tôi đóng quân cũng vui mừng mang cờ, hoa đến chúc mừng bộ đội giải phóng.
* Cụ Nguyễn Văn Thành, nguyên cán bộ Khu Đội Thanh niên Hồng Quảng: “Tự hào là những người treo cờ đỏ sao vàng bên sông Cửa Lục”
Trước ngày chuẩn bị tiến về Hòn Gai, Uỷ ban Quân quản giao nhiệm vụ cho Khu Đội Thanh niên Hồng Quảng vào nội thị để tập hợp thanh niên tổ chức may cờ đỏ, sao vàng, cờ hoà bình, băng zôn; đồng thời tổ chức múa hát, nắm tình hình tư tưởng nhân dân. Chỉ trong một thời gian ngắn, các bài hát ca ngợi Bác Hồ, ca ngợi Việt Minh đã được thanh, thiếu niên nơi đây học thuộc. Đi đến phố nào ở TX Hòn Gai cũng thấy rộn rã tiếng hát, lời ca, không khí đón mừng ngày giải phóng thật hào hùng. Khu Đội Thanh niên Hồng Quảng khi ấy đã tích cực phối hợp may hàng ngàn lá cờ để phát cho nhân dân, đặc biệt là lá cờ rộng 40m2 được may kỳ công và sau đó treo ở cột điện gần Bến phà Bãi Cháy. Ngày giải phóng khu Mỏ, được ngắm nhìn lá cờ Tổ quốc tung bay trong gió, mọi người dân đều phấn khởi. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ tiếp quản, Khu Đội Thanh niên Hồng Quảng chúng tôi được cấp trên khen thưởng vì có thành tích trong phối hợp chuẩn bị tiếp quản, đặc biệt là việc tổ chức treo lá cờ lớn bên sông Cửa Lục trong ngày tiếp quản”.
* Cụ Đặng Văn Uông, nguyên Chính trị viên Đại đội 22, Tiểu đoàn 51, Tỉnh Đội Quảng Yên: “Nghĩa tình dân - quân là động lực để đơn vị hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ những ngày tiếp quản”
Là đơn vị bộ đội địa phương chiến đấu chủ yếu ở địa bàn huyện Đông Triều. Cách ngày tiếp quản hơn một tuần, chúng tôi được lệnh bí mật cấp tốc hành quân về TX Hòn Gai theo đường cánh cung Yên Tử qua hướng Hoành Bồ. Dọc đường đi từ Uông Bí đến Hoành Bồ, chúng tôi đã thấy nhân dân bàn tán nhiều về ngày giải phóng. Sau thời gian hành quân, chúng tôi có nhiệm vụ tiến vào tiếp quản Nhà máy Cơ khí Hòn Gai và nhà giam của Pháp ở khu vực gần Bến phà Bãi Cháy. Lúc này, mặc dù đời sống nhân dân rất cơ cực, nhưng ai cũng sẵn sàng giúp đỡ bộ đội giải phóng từ đồ ăn, nước uống đến thuốc men... Dù 61 năm đã trôi qua, thế nhưng hình ảnh những cụ già, em nhỏ mang đến cho chúng tôi từ củ khoai, miếng bánh và xô nước ngọt vẫn luôn trong tâm trí tôi cũng như nhiều chiến sĩ giải phóng. Nghĩa tình dân - quân chính là động lực để đơn vị hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ những ngày tiếp quản”.
* Cụ Hoàng Thị Mùi, nguyên chiến sĩ tình báo vùng Đông Bắc: “Tự hào vì đã góp phần quan trọng vào giải phóng khu Mỏ”
Lúc khu Mỏ giải phóng, đơn vị chúng tôi đang thực hiện nhiệm vụ đặc biệt ở Đông Hưng (Trung Quốc). Mặc dù xa xôi như vậy, nhưng ngày nào chúng tôi cũng cập nhật, nắm bắt thông tin về khu Mỏ. Chiều tối 25-4, khi chúng tôi đang bàn kế hoạch đưa lực lượng về TX Cẩm Phả làm nhiệm vụ thì nhận tin mừng giải phóng Cẩm Phả. Niềm vui bỗng vỡ oà, cả đơn vị chúng tôi hô vang bài ca giải phóng... Chúng tôi cảm thấy rất tự hào vì đã góp phần quan trọng vào chiến thắng ấy. Bởi thông qua các nguồn tin do những chiến sĩ tình báo cung cấp, quân ta đã liên tiếp giành nhiều thắng lợi ở khu vực Đông Bắc, góp phần làm nên đại thắng hôm nay. Gần một tuần sau, tôi có dịp về qua khu Mỏ và thấy được quê hương mình thật đổi khác. Khắp TX Cẩm Phả, cờ đỏ sao vàng tung bay trên nóc nhà dân, trong trụ sở cơ quan hành chính và trong các công trường. Tuy được chứng kiến ngày giải phóng muộn, nhưng nhìn khung cảnh khu Mỏ lúc bấy giờ, tôi vẫn thực sự xúc động bởi bao đêm dài nô lệ, quê hương mình đã được giải phóng hoàn toàn.
Quang Minh (Ghi theo lời kể của những nhân chứng lịch sử)
