Là địa phương đầu tiên trong cả nước chủ động dành nguồn lực đầu tư xây dựng hệ thống cao tốc, Quảng Ninh không chỉ tạo nên một công trình giao thông hiện đại, mà còn mở ra một không gian phát triển mới. Từ quyết sách mang tầm chiến lược nhiều năm trước, Quảng Ninh đã từng bước hình thành hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, tạo nền tảng hiện thực hóa các quy hoạch, hướng tới xây dựng trở thành cực tăng trưởng năng động ở phía Bắc của đất nước.
Mở đường cho không gian phát triển mới
Có những công trình được xây dựng để đáp ứng yêu cầu phát triển của hiện tại, nhưng cũng có những công trình mang tầm nhìn nhiều thập kỷ, trở thành nền tảng định hình tương lai của cả một vùng đất. Đối với Quảng Ninh, hệ thống cao tốc dọc tỉnh chính là một công trình như vậy. Không chỉ rút ngắn khoảng cách địa lý, tạo thuận lợi cho giao thương, vận chuyển hàng hóa và sự đi lại của nhân dân, tuyến cao tốc còn mở ra không gian phát triển mới, đưa Quảng Ninh từ cửa ngõ vùng Đông Bắc trở thành trung tâm kết nối quan trọng của khu vực phía Bắc.
Hơn 10 năm trước, Quảng Ninh đứng trước một nghịch lý về sự phát triển. Là địa phương hội tụ nhiều lợi thế với Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long, đường bờ biển dài trên 250km, hệ thống cửa khẩu quốc tế, cảng biển nước sâu, tài nguyên khoáng sản phong phú và vị trí địa kinh tế đặc biệt, song những tiềm năng ấy chưa được phát huy tương xứng. Điểm nghẽn lớn nhất khi đó là hạ tầng giao thông. Quốc lộ 18 - tuyến đường huyết mạch kết nối Quảng Ninh với Hà Nội và các tỉnh phía Bắc - thường xuyên quá tải, thời gian di chuyển kéo dài, chi phí logistics cao, làm giảm sức hấp dẫn đầu tư. Các địa phương phía Đông như Vân Đồn, Tiên Yên, Hải Hà, Móng Cái dù có nhiều tiềm năng, vẫn gặp khó trong thu hút nguồn lực do hạn chế về kết nối.
Trong bối cảnh nguồn lực Trung ương còn hạn chế, Quảng Ninh chưa phải địa bàn được ưu tiên đầu tư, địa phương đã không “ngồi chờ” mà tự tìm hướng đi riêng cho mình. Với quan điểm "đầu tư công dẫn dắt đầu tư tư", "lấy đầu tư công kích hoạt mọi nguồn lực xã hội", Quảng Ninh đã mạnh dạn ưu tiên ngân sách, đồng thời vận dụng linh hoạt các hình thức hợp tác công - tư để đầu tư hệ thống hạ tầng giao thông chiến lược. Đây là quyết định táo bạo, bởi thời điểm đó chưa có tiền lệ một địa phương tự huy động nguồn lực lớn để làm đường cao tốc. Song chính quyết sách ấy đã khẳng định tư duy phát triển xuyên suốt của Quảng Ninh: Muốn phát triển nhanh, bền vững phải để hạ tầng đi trước một bước.
Dấu mốc đầu tiên là việc hoàn thành cao tốc Hạ Long - Hải Phòng năm 2018, đưa Quảng Ninh kết nối trực tiếp với mạng lưới cao tốc quốc gia, rút ngắn thời gian từ Hạ Long đến Hà Nội xuống còn khoảng 2 giờ. Tiếp đó, cao tốc Hạ Long - Vân Đồn được đưa vào khai thác, mở rộng không gian phát triển cho khu kinh tế Vân Đồn và sân bay quốc tế Vân Đồn. Đến năm 2022, cao tốc Vân Đồn - Móng Cái hoàn thành, khép kín tuyến cao tốc dài 176km, đưa Quảng Ninh trở thành địa phương đầu tiên trong cả nước hoàn thành tuyến cao tốc xuyên tỉnh.
Giá trị của hệ thống cao tốc không chỉ được đo bằng quãng đường, hay thời gian di chuyển được rút ngắn, mà còn ở sự thay đổi căn bản về không gian phát triển. Từ chỗ các trung tâm kinh tế phát triển theo từng khu vực riêng lẻ, Quảng Ninh đã hình thành một hành lang phát triển thống nhất, kết nối đồng bộ các đô thị, khu công nghiệp, khu kinh tế, cảng biển, sân bay và các trung tâm du lịch. Hạ tầng giao thông hiện đại đã tạo điều kiện để mỗi khu vực phát huy lợi thế riêng, đồng thời bổ trợ lẫn nhau trong thu hút đầu tư và phát triển kinh tế.
Hiệu quả của hệ thống cao tốc được thể hiện rõ qua sự chuyển dịch mạnh mẽ của các động lực phát triển. Nhiều khu công nghiệp mới được hình thành và nhanh chóng thu hút các dự án công nghiệp chế biến, chế tạo quy mô lớn; các khu kinh tế ven biển và khu kinh tế cửa khẩu phát huy rõ hơn vai trò đầu tàu tăng trưởng; hoạt động logistics từng bước phát triển theo hướng hiện đại; du lịch bứt phá nhờ khả năng kết nối thuận lợi với Hà Nội và các trung tâm kinh tế lớn. Đặc biệt, hệ thống cao tốc đã tạo sự liên kết chặt chẽ giữa cảng biển, sân bay quốc tế Vân Đồn và cửa khẩu quốc tế Móng Cái, hình thành chuỗi hạ tầng đồng bộ, tạo lợi thế cạnh tranh khác biệt của Quảng Ninh.
Không chỉ tạo ra sự thay đổi về hạ tầng, hệ thống cao tốc còn góp phần thay đổi tư duy phát triển ở Quảng Ninh. Từ phát triển theo địa giới hành chính chuyển sang phát triển theo hành lang kinh tế; từ khai thác lợi thế sẵn có, chuyển sang kiến tạo lợi thế mới; từ phát triển cục bộ sang liên kết vùng và hội nhập quốc tế. Chính sự chuyển dịch ấy đã tạo nền tảng để Quảng Ninh nhiều năm liên tục duy trì tốc độ tăng trưởng thuộc nhóm cao nhất cả nước, giữ vững vị trí dẫn đầu về cải cách hành chính, cải thiện môi trường đầu tư và năng lực cạnh tranh cấp tỉnh.
Kiến tạo cực tăng trưởng từ trục kết nối chiến lược
Những thành tựu có được khi hệ thống cao tốc của Quảng Ninh đưa vào vận hành không chỉ khẳng định tính đúng đắn của quyết sách đầu tư hạ tầng đi trước một bước, mà quan trọng hơn còn tạo tiền đề để Quảng Ninh bước vào một giai đoạn phát triển mới với tầm nhìn dài hạn hơn. Nếu trước đây hạ tầng giao thông được đầu tư chủ yếu nhằm tháo gỡ điểm nghẽn kết nối, thì nay cao tốc được xác định là trục phát triển chiến lược, là nền tảng tổ chức lại không gian kinh tế, không gian đô thị và hình thành những động lực tăng trưởng mới theo định hướng Quy hoạch tỉnh Quảng Ninh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Điểm khác biệt lớn nhất của các quy hoạch mới được công bố thời gian qua là chuyển từ tư duy phát triển theo địa giới hành chính sang phát triển theo không gian liên kết. Các đô thị, khu kinh tế, khu công nghiệp không còn phát triển riêng lẻ, mà được tổ chức thành một chỉnh thể thống nhất, trong đó khu vực Hạ Long giữ vai trò trung tâm hành chính, chính trị, văn hóa và du lịch; Quảng Yên là cực tăng trưởng công nghiệp, cảng biển và logistics; Cẩm Phả phát triển công nghiệp xanh; Vân Đồn trở thành trung tâm kinh tế biển, du lịch và đổi mới sáng tạo; Móng Cái là cửa ngõ giao thương quốc tế. Trong cấu trúc ấy, tuyến cao tốc dọc tỉnh chính là "sợi chỉ đỏ" kết nối các cực tăng trưởng, bảo đảm sự lưu chuyển thông suốt của dòng vốn, hàng hóa, lao động, khoa học công nghệ và các chuỗi giá trị sản xuất.
Đặc biệt, Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh định hướng hình thành một không gian đô thị biển hiện đại, đa cực, đa trung tâm trên cơ sở liên kết các đô thị hiện hữu. Trong mô hình đó, cao tốc không chỉ là tuyến giao thông đối ngoại mà còn là trục động lực thúc đẩy phát triển các hành lang đô thị, công nghiệp, dịch vụ và logistics, mở rộng không gian phát triển về phía ven biển và khu vực phía Đông của Quảng Ninh.
Ở góc độ liên kết vùng, ý nghĩa của hệ thống cao tốc Quảng Ninh vượt ra ngoài phạm vi của một địa phương. Nằm ở cửa ngõ phía Đông Bắc của Tổ quốc, Quảng Ninh giữ vị trí quan trọng trong kết nối vùng Đồng bằng sông Hồng với khu vực Đông Bắc và thị trường Trung Quốc. Khi tuyến cao tốc dọc tỉnh được kết nối đồng bộ với mạng lưới cao tốc quốc gia, cùng hệ thống cảng biển, sân bay và cửa khẩu quốc tế, Quảng Ninh từng bước khẳng định vai trò là trung tâm kết nối của hành lang kinh tế ven biển Bắc Bộ và cửa ngõ giao thương quốc tế của Việt Nam.
Trong giai đoạn phát triển mới, Quảng Ninh đang tiếp tục tính toán, bố trí nguồn lực để đầu tư những tuyến đường kết nối từ cao tốc đến khu công nghiệp, khu kinh tế, cảng biển và các đô thị động lực; nghiên cứu các dự án hạ tầng chiến lược tăng cường liên kết với Hải Phòng, Bắc Ninh, Lạng Sơn và các địa phương trong vùng; từng bước hoàn thiện mạng lưới giao thông đa phương thức kết nối đường bộ, đường biển, đường hàng không và đường sắt. Nổi bật sẽ là tuyến cao tốc đô thị kết nối từ cao tốc Hải Phòng - Hạ Long đến đường Vành đai 5 và các nhánh kết nối tuyến đường từ Cảng hàng không quốc tế Gia Bình đi Hải Phòng. Tuyến đường có chiều dài 65,35km, kết nối trực tiếp hệ thống cao tốc của Quảng Ninh với Vành đai 5 vùng Thủ đô Hà Nội và mạng lưới giao thông liên vùng. Khi hoàn thành, tuyến đường không chỉ tăng cường liên kết giữa Quảng Ninh với Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh, Hưng Yên, Thái Nguyên, Phú Thọ và Ninh Bình, mà còn tạo điều kiện khai thác hiệu quả Cảng hàng không quốc tế Gia Bình. Đây sẽ là cơ sở để Quảng Ninh khai thác hiệu quả hơn tiềm năng kinh tế biển, phát triển logistics hiện đại và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực.
Nhìn lại hành trình hơn một thập kỷ, quyết định đầu tư hệ thống cao tốc đã chứng minh một lựa chọn mang tính chiến lược: hạ tầng không chỉ giải quyết điểm nghẽn giao thông mà còn mở đường cho những không gian và động lực phát triển mới. Từ những tuyến đường kết nối các địa bàn, Quảng Ninh từng bước hình thành một cấu trúc phát triển liên kết, trong đó hạ tầng, quy hoạch và các cực tăng trưởng được đặt trong một chỉnh thể thống nhất.
Hôm nay, khi bước vào giai đoạn phát triển mới, những tuyến cao tốc tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong việc mở rộng không gian kinh tế, tăng cường liên kết vùng và nâng cao năng lực cạnh tranh của Quảng Ninh. Con đường đã mở, điều quan trọng tiếp theo là khai thác hiệu quả những lợi thế mà hạ tầng mang lại, để mỗi tuyến đường thực sự trở thành động lực cho đầu tư, sản xuất, thương mại, dịch vụ và kết nối con người. Đó cũng là cách Quảng Ninh tiếp tục biến những quyết sách của hôm nay thành nền tảng cho tăng trưởng dài hạn của ngày mai.
