Đã từng có một thời, câu cửa miệng “trời sinh voi, trời sinh cỏ” hay tư tưởng “trọng nam khinh nữ” đã trói buộc cuộc đời của biết bao người phụ nữ dân tộc thiểu số vào những lần vượt cạn sinh tử ngay tại nhà. Thế nhưng, câu chuyện ấy nay đã lùi vào quá khứ. Bằng sự nỗ lực không ngừng nghỉ của những người làm công tác y tế, dân số và sự chuyển biến mạnh mẽ từ chính nhận thức của bà con, bức tranh chăm sóc sức khỏe sinh sản vùng cao đang sáng lên những gam màu ấm áp.
Hành trình bền bỉ thay đổi nhận thức
Để hiểu được sự đổi thay của ngày hôm nay, chúng ta phải quay ngược thời gian nhìn về những nỗi đau mà những người phụ nữ vùng cao thế hệ trước từng gánh chịu. Đó là những câu chuyện thắt lòng mà các cán bộ y tế cơ sở không bao giờ quên.
Câu chuyện của bà Triệu Kim Hồng, thôn Pắc Cáy (xã Ba Chẽ) là một minh chứng xót xa của thế hệ trước. Cả cuộc đời bà quẩn quanh với việc sinh nở. Đến năm 36 tuổi, trong lần sinh đẻ thứ 6, bà Hồng bị băng huyết nghiêm trọng. Giữa chốn bản làng hẻo lánh, phương tiện cấp cứu là một khái niệm xa xỉ. Những người hàng xóm đành lấy chiếc chăn buộc lại làm cáng, khiêng bà chạy bộ ròng rã hơn 3 cây số đến bệnh viện cấp cứu để giành giật lại mạng sống từ tay tử thần. Đến bây giờ khi kể lại, sự sợ hãi và đau buồn vẫn hiện hữu trong đôi mắt của bà: “Tôi may mắn được sống nhưng không cứu được con”.
Còn đối với gia đình chị L.T.L, 44 tuổi tại thôn Nàng Hang (xã Ba Chẽ), nếp nghĩ phải đẻ cho bằng được con trai để nối dõi tông đường đã bám rễ sâu vào tiềm thức gia đình chị. Cũng vì chồng khát khao có con trai mà đẻ liên tục tới 6 người con. Điều đáng nói là cả 6 lần vượt cạn, chị đều tự đẻ tại nhà vì chồng không chịu chở đi viện đẻ, phó mặc sinh mệnh của vợ và con cho số phận.
Những câu chuyện không hiếm gặp ấy đã cho thấy, để thay đổi nhận thức và hành vi trong công tác kế hoạch hóa gia đình (KHHGĐ) ở vùng cao, điều khó nhất không chỉ là thiếu thốn điều kiện y tế, mà còn là hành trình xóa bỏ những hủ tục, tập quán lạc hậu đã ăn sâu trong đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số.
Bà Phạm Thị Thu, nguyên Trưởng Phòng Điều dưỡng Bệnh viện Đa khoa tỉnh, Trưởng Phòng Truyền thông Hội KHHGĐ tỉnh, người đã dành 18 năm gắn bó với công tác truyền thông và chăm sóc sức khỏe sinh sản vùng cao, hiểu rõ những khó khăn này hơn ai hết. Bà Thu bồi hồi nhớ lại những năm đầu tiên đi làm truyền thông tại các xã vùng sâu, vùng xa. Bà con dân tộc thiểu số khi ấy còn rất rụt rè, thiếu thốn kiến thức trầm trọng. Thấy bóng dáng cán bộ y tế, người dân thường chỉ dám đứng thập thò ngoài cổng, ngại ngùng không chịu bước vào trạm y tế để thăm khám. Đội ngũ y tế phải kiên trì đến gõ cửa tận nhà, rỉ rả tâm tình để động viên, đả thông tư tưởng cho từng người.
Kỷ niệm đáng nhớ nhất trong sự nghiệp của bà Thu là lần đi vận động một cặp vợ chồng trẻ tại khu vực xã Lương Mông (huyện Ba Chẽ cũ). Bà Thu kể lại rằng: “Khi đó, người vợ mới bước sang tuổi 19 nhưng đã sinh 3 đứa con, vậy mà người chồng vẫn bảo thủ, kiên quyết từ chối áp dụng mọi biện pháp tránh thai. Bà đã cùng y tế xã thuyết phục, phân tích cho cả hai vợ chồng và hỗ trợ hết sức thiết thực: Cung cấp bao cao su miễn phí dùng trong suốt 5 năm cho gia đình họ, đồng thời lo liệu việc điều trị căn bệnh viêm nhiễm phụ khoa cho người vợ trẻ, để chị có đủ điều kiện sức khỏe đặt vòng tránh thai sau này”. Chính sự tận tâm, sát sao đến cùng của bà Phạm Thị Thu và các nhân viên y tế cơ sở ngày ấy, cặp vợ chồng trẻ đã hiểu ra và quyết định không sinh thêm con nữa, mở ra cơ hội thoát nghèo cho cả gia đình.
Từ kế hoạch hóa gia đình đến dân số và phát triển
Ngày nay, sự thay đổi đáng mừng nhất chính là sự chủ động của người phụ nữ dân tộc thiểu số trong vấn đề KHHGĐ. Nếu như ngày xưa họ ngại ngùng đứng ngoài cổng, thì hiện nay, bà con đã tích cực tham gia các buổi truyền thông một cách nghiêm túc, biết lắng nghe, tự tin đặt câu hỏi lưu loát với cán bộ y tế.
Bác sĩ Nguyễn Thị Thắng, Trạm Y tế xã Ba Chẽ, chia sẻ: “Chị em phụ nữ trong xã giờ đây đã tự trang bị cho mình những kiến thức cơ bản về phòng bệnh và hiểu rõ tầm quan trọng của việc khám sức khỏe tiền hôn nhân. Đặc biệt, tỷ lệ phụ nữ mang thai đi khám thai định kỳ theo lời khuyên của bác sĩ luôn đạt ở mức rất cao, trên 95%. Các bà mẹ mang bầu cũng rất ý thức trong việc tiêm phòng đầy đủ các loại vắc xin như uốn ván, đáp ứng xuất sắc các chỉ tiêu do tỉnh và xã đề ra. Tỷ lệ sản phụ đến đẻ tại các trạm y tế, bệnh viện đạt 98-99%. Ám ảnh về những ca sinh con tại nhà rủi ro, nguy hiểm giờ đây không còn xảy ra trên địa bàn nữa”.
Chị Đinh Thị Diệu, Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp phụ nữ xã Ba Chẽ, cho biết: “Với đặc thù xã có tới 5.766 phụ nữ từ 18 tuổi trở lên, đa phần là người dân tộc thiểu số, Hội luôn xác định việc chăm sóc sức khỏe sinh sản là nhiệm vụ trọng tâm. Bước sang giai đoạn mới, trao quyền quyết định sinh số con cho mỗi gia đình. Với tinh thần việc không giới hạn số con không đồng nghĩa với sinh con tùy ý, Hội Phụ nữ xã đã không ngừng lồng ghép nội dung này vào các buổi họp thôn, sinh hoạt chi hội để nhắn nhủ chị em không sinh đẻ quá dày, không sinh con khi chưa đủ điều kiện nuôi dưỡng. Chị em được tư vấn sâu sát để chủ động chăm sóc bản thân, khám sức khỏe trước khi kết hôn, sinh con an toàn tại cơ sở y tế và nuôi con bằng sữa mẹ đúng cách”.
Nhận thức thay đổi đã tạo nên những con số vô cùng ấn tượng, tính đến ngày 28/2/2026, Quảng Ninh có quy mô dân số là 1.446.564 người. Lũy tích trong 3 tháng đầu năm, toàn tỉnh đón 3.497 em bé chào đời. Ý thức tự giác bảo vệ sức khỏe của chị em đã phản ánh rõ qua số liệu: Có đến 76,4% phụ nữ từ 15-49 tuổi có chồng đang áp dụng các biện pháp tránh thai hiện đại (với số lượng lũy tích là 174.623 người). Đặc biệt, mạng lưới y tế chăm sóc sản phụ khoa đã tạo nên một lá chắn an toàn vững chắc. Các chỉ số về an toàn sản khoa đã chạm đến mức tuyệt đối. Tỷ lệ phụ nữ mang thai được khám thai ít nhất 4 lần trong 3 thai kỳ đạt mức 93,9%. Tỷ lệ phụ nữ đẻ tại cơ sở y tế và đẻ có sự hỗ trợ của cán bộ kỹ năng đạt mốc 99,9%.
Nhìn lại chặng đường đã qua, thấy rõ sự dịch chuyển mang tầm vóc chiến lược. Công tác dân số hiện nay không chỉ dừng lại ở mục tiêu kế hoạch hóa gia đình đơn thuần như trước kia, mà đã bước sang một giai đoạn mới với trọng tâm là dân số và phát triển, lấy sức khỏe của cộng đồng làm cốt lõi. Mục đích lớn lao của công tác này là nâng cao nhận thức toàn diện cho người dân vùng cao về chăm sóc sức khỏe sinh sản, phòng ngừa các bệnh lý phụ khoa để phụ nữ thực sự khỏe mạnh, hạnh phúc.
Chuyện kế hoạch hóa gia đình nơi vùng cao hôm nay không còn là những ánh mắt ái ngại, rụt rè của chị em, cũng chẳng còn là nỗi kinh hoàng của những ca băng huyết giữa đêm rừng. Bức tranh ấy nay đã được vẽ lại bằng nụ cười rạng rỡ của những người mẹ trẻ khỏe mạnh, sự tận tụy của những cán bộ dân số và y tế bản làng và bằng tiếng khóc chào đời an toàn nơi các cơ sở y tế khang trang. Phụ nữ vùng cao hôm nay đã biết yêu thương bản thân, biết lựa chọn những điều tốt nhất cho những đứa con của mình, góp phần xây dựng bản làng no ấm, văn minh và phát triển. Chặng đường phía trước dẫu còn nhiều thách thức, nhưng với nền móng vững chắc từ sự thấu hiểu và sẻ chia, tin rằng những niềm vui và hạnh phúc sẽ tiếp tục sinh sôi ở các bản vùng cao.
