Đến khu vực Cọc Sáu - Cửa Ông (thuộc TP Cẩm Phả), khách tham quan thường chỉ biết có di tích đền Cửa Ông mà không nhiều người biết về cụm di tích gắn liền với phong trào thợ mỏ từ đầu thế kỷ XX, đặc biệt là trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ...
Đó là Cụm di tích lịch sử Cầu trục Poóc-tích số 1, Trận địa pháo cao xạ 37mm, Hầm chỉ huy số 1 của Công ty Tuyển than Cửa Ông. Cụm di tích đã được Bộ Văn hoá - Thông tin (nay là Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích cấp Quốc gia từ năm 1997. Nơi đây đã ghi lại những mốc son chói lọi trong lịch sử đấu tranh của công nhân Xí nghiệp Bến Cửa Ông nói riêng và của Vùng mỏ nói chung.
Cầu trục Poóc-tích số 1
Đây là một trong 7 cầu trục do Pháp thiết kế và chế tạo, cầu trục Poóc-tích số 1 với công suất thiết kế ban đầu là 52 tấn/giờ được đưa vào sử dụng từ ngày 1-1-1928. Trải qua thời gian, qua bom đạn của chiến tranh, cầu trục Poóc-tích số 1 được ví như một nhân chứng lịch sử vẫn oằn mình vươn lên cùng với sự phát triển của Xí nghiệp Bến Cửa Ông (nay là Công ty Tuyển than Cửa Ông - TKV). Nơi đây đã ghi dấu tên tuổi của chiến sĩ cách mạng trẻ tuổi Ngô Huy Tăng, người đảng viên quả cảm đã cắm lá cờ đỏ búa liềm vào đêm mùng 6 rạng ngày 7-11-1929 nhân dịp kỷ niệm 12 năm Cách mạng tháng 10 Nga, sự kiện mở màn và là dấu mốc quan trọng cho phong trào đấu tranh đòi quyền dân chủ, dân sinh, cơm áo hoà bình của thợ mỏ.
Hiện nay Cầu trục Poóc-tích số 1 vẫn được khai thác trong dây chuyền sản xuất tiêu thụ than của Công ty Tuyển than Cửa Ông. Trải qua nhiều lần nâng cấp, hiện đại hoá thiết bị, cầu trục nay đã đạt năng suất bình quân 200 tấn/giờ, là một trong 2 thiết bị cầu trục đảm nhận việc rót than tiêu thụ trên cảng Cửa Ông, mắt xích cuối cùng trong dây chuyền sản xuất chính của Công ty do Phân xưởng Kho bến 1 được giao trực tiếp quản lý và tổ chức sản xuất.
Trận địa pháo cao xạ 37mm
Đây là trận địa pháo cao xạ của Xí nghiệp Bến Cửa Ông (nay là Công ty Tuyển than Cửa Ông). Trận địa nằm trên đồi có tên gọi là đồi Nhà sàng Tuyển than, với vị thế trọng yếu, sát đường Quốc lộ 18A, nối liền giữa miền đông và miền tây của tỉnh. Từ trên đồi pháo có thể nhìn ra toàn cảnh nhà máy, xí nghiệp, bến cảng Cửa Ông…
Trận địa pháo 37mm ra đời gắn liền với sự thành lập Đội tự vệ Xí nghiệp Bến Cửa Ông năm 1965. Có diện tích khoảng 20.000m2, tại đây được đặt 4 khẩu 37mm và bố trí theo hình thang (từ khẩu đội 1 đến khẩu đội 4). Trận địa gồm nhiều khoang đặt bệ pháo của các khẩu đội, một khẩu quay hướng đông nam (hướng 34), một khẩu quay hướng tây nam (hướng 32), một khẩu quay hướng bắc (hướng 1) và một khẩu quay hướng tây bắc (hướng 12). Từ năm 1965-1972 trận địa pháo cao xạ 37mm của Đội tự vệ nhà sàng Cửa Ông đã góp phần cùng nhân dân Cửa Ông và thị xã Cẩm Phả đánh lui hàng trăm đợt không kích của địch, bắn hạ máy bay phản lực của Mỹ, làm giảm thiểu các thiệt hại do kẻ thù gây ra. Năm 1960 và năm 1963 Đội tự vệ nhà sàng Cửa Ông đã được Nhà nước tặng thưởng danh hiệu “Đơn vị ba nhất” toàn miền Bắc. Năm 1965, Đội lại được tặng danh hiệu “Đơn vị quyết thắng” đầu tiên của khu Hồng Quảng. Năm 1966, lực lượng tự vệ Nhà sàng Cửa Ông được Trung ương Đoàn trao cờ Nguyễn Văn Trỗi và tháng 1 năm 1967 được tuyên dương là đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Đây là tập thể đầu tiên được tặng thưởng danh hiệu “Đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang” của Vùng mỏ.
Hầm chỉ huy số 1
Hầm chỉ huy nằm về phía đông bắc của Xí nghiệp Tuyển than Cửa Ông (nay là Công ty Tuyển than Cửa Ông), trong lòng một quả đồi có độ cao khoảng 35m. Toàn bộ hệ thống hầm có 3 cửa chính ra vào và được đào theo kiểu chữ Y thông nhau. Tại đây cách khoảng 8m về phía nam có một cửa phụ song song với cửa hầm chính dài 6m và được thông sang với cửa hầm chính, đây là cửa hầm của Ban chỉ huy được xây bằng vòm cuốn bê tông cốt thép có độ dày 20cm, còn lại các đường hầm khác xây thẳng và ghép các tấm bê tông phẳng phía trên đều dày 20cm. Hầm có chiều cao 2,2m, rộng 2m. Toàn bộ hệ thống hầm này vốn trước đây được Pháp xây dựng làm hầm cố thủ trong cuộc chiến tranh với phát xít Nhật những năm 1944-1945. Hiện tại cửa số 1 và số 2 vẫn có lối vào, riêng cửa số 3 đã bị nhà dân lấn chiếm xây lấp hoàn toàn. Hàng năm Công ty vẫn cho duy trì tu sửa và làm vệ sinh môi trường trong và ngoài hầm đảm bảo sạch sẽ, có hệ thống chiếu sáng trong hầm. Được biết, khu vực Hầm chỉ huy số 1 và Tượng đài Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng nằm trong dự án quy hoạch mở rộng đền Cửa Ông nên trong thời gian tới Hầm chỉ huy số 1 và Tượng đài sẽ được Công ty bàn giao lại cho TP Cẩm Phả.
Vũ Thị Hằng (CTV)
