Có những giá trị văn hóa được lưu giữ bằng hiện vật, có những giá trị được truyền qua câu hát, điệu múa; nhưng cũng có những di sản tồn tại trong chính ký ức, niềm tin và đời sống của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y là một di sản như thế.
Ngày 10/12/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 3976/QĐ-BVHTTDL, đưa Lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Sự ghi nhận ấy không chỉ là một danh hiệu, đó là sự khẳng định giá trị của một tập quán xã hội và tín ngưỡng được cộng đồng Dao Thanh Y sáng tạo, gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ; đồng thời đặt ra một yêu cầu lớn hơn: làm thế nào để di sản không chỉ được lưu giữ trong ký ức, mà tiếp tục sống trong đời sống đương đại và trở thành nguồn lực cho sự phát triển của cộng đồng. Ở xã Quảng La, thành phố Quảng Ninh, câu chuyện ấy đang được nhìn từ những con người rất cụ thể, những con người đã dành phần lớn cuộc đời để gìn giữ những giá trị được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Trao truyền để mạch nguồn tiếp nối
Với bà Trương Thị Oanh ở thôn Bằng Cả, xã Quảng La, lễ cúng cấp sắc của đồng bào Dao Thanh Y không chỉ là một nghi lễ truyền thống, mà còn lưu giữ ký ức cộng đồng, những chuẩn mực ứng xử và quan niệm sống được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Bà Oanh chia sẻ, từ nhỏ, bà đã được thế hệ trước chỉ bảo về phong tục, tập quán của dân tộc mình. Những giá trị ấy dần thấm sâu vào đời sống, trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng đời sống tinh thần và gắn kết cộng đồng. Điều bà trăn trở là trong nhịp sống hiện đại, khi người trẻ có nhiều cơ hội học tập, trải nghiệm và tiếp cận những điều mới mẻ, việc dành thời gian tìm hiểu văn hóa truyền thống đôi khi chưa được chú trọng đúng mức. Bà mong các thế hệ sau sẽ tiếp tục tìm hiểu, thực hành và trao truyền những nét đẹp của dân tộc, để văn hóa không chỉ được lưu giữ trong ký ức mà còn hiện diện sinh động trong đời sống hôm nay.
Mong muốn ấy cũng được gửi gắm qua những người trẻ như Bàn Như Quỳnh, học sinh lớp 9B, Trường TH&THCS Quảng La. Sinh ra và lớn lên trong cộng đồng người Dao, Quỳnh có cơ hội tiếp xúc với những nét văn hóa truyền thống ngay từ nhỏ. Tuy nhiên, để những giá trị ấy thực sự trở thành niềm tự hào và ý thức trách nhiệm, sự gắn bó với không gian văn hóa quê hương cần được bồi đắp bằng quá trình tìm hiểu, trải nghiệm và thực hành.
Việc tham gia đội văn nghệ, biểu diễn những điệu múa cổ truyền của đồng bào Dao Thanh Y là một trong những cách để Quỳnh tiếp cận, cảm nhận và từng bước tiếp nối bản sắc dân tộc mình. Qua những hoạt động như vậy, văn hóa không còn là những câu chuyện được nghe kể, mà trở thành trải nghiệm trực tiếp, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về cội nguồn và thêm gắn bó với cộng đồng.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu bảo tồn gắn với phát huy giá trị, đồng thời phát huy vai trò chủ thể của nhân dân trong sáng tạo, gìn giữ và trao truyền văn hóa. Từ định hướng đó, việc khơi dậy tình yêu và ý thức tiếp nối trong thế hệ trẻ có ý nghĩa quan trọng đối với sức sống lâu dài của di sản.
Tại Quảng La, sự tận tâm của những người như bà Oanh cùng quá trình tham gia các hoạt động văn hóa của lớp trẻ như Quỳnh đang góp phần nối dài mạch nguồn truyền thống. Khi những giá trị được trao truyền bằng cả lời kể, sự chỉ dạy và trải nghiệm thực tế, di sản không chỉ được gìn giữ qua các thế hệ mà còn có cơ hội tiếp tục hiện diện, lan tỏa trong đời sống cộng đồng.
Khi văn hóa bước ra khỏi không gian nghi lễ
Khe Liêu, xã Quảng La, không chỉ hấp dẫn du khách bởi cảnh quan thiên nhiên mà còn bởi những nét văn hóa đặc sắc được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Trong phát triển du lịch cộng đồng, những giá trị ấy góp phần tạo nên sức hút riêng, giúp du khách hiểu hơn về con người, vùng đất và nếp sống bản địa. Khi được kết nối với các hoạt động trải nghiệm, văn hóa không chỉ hiện diện trong đời sống thường ngày mà còn trở thành cầu nối đưa những giá trị truyền thống đến gần hơn với du khách.
Nhận thức được điều đó, nhiều hộ dân ở Khe Liêu đã chủ động tham gia phát triển du lịch gắn với gìn giữ và phát huy bản sắc địa phương. Chị Lý Thị Vui, một hộ dân trong thôn, chia sẻ: “Tôi sinh ra và lớn lên ở đây nên hiểu Khe Liêu không chỉ có cảnh đẹp mà còn có văn hóa, con người và những nét riêng rất đáng quý. Tôi muốn làm du lịch dựa trên chính những giá trị ấy để du khách không chỉ đến ngắm cảnh mà còn được trải nghiệm, hiểu và yêu hơn vùng đất này. Khi người dân có thêm thu nhập từ sản vật, dịch vụ và các giá trị văn hóa quê hương, họ sẽ có thêm động lực gìn giữ những gì mình đang có. Cơ hội phát triển của Khe Liêu rất lớn, nhưng điều quan trọng là làm du lịch mà không đánh mất bản sắc và môi trường vốn có. Du lịch càng phát triển thì người dân càng phải được giữ vai trò chủ thể và cùng hưởng lợi từ những giá trị của quê hương”.
Từ góc nhìn ấy, phát triển du lịch không đơn thuần là khai thác lợi thế cảnh quan hay mở rộng các dịch vụ đón khách, mà còn là quá trình tạo thêm không gian để văn hóa bản địa được trải nghiệm, sẻ chia và phát huy giá trị.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch, tạo sinh kế cho cộng đồng và khai thác hiệu quả các nguồn lực văn hóa. Với Khe Liêu, điều đó đòi hỏi quá trình phát triển phải đi đôi với bảo tồn, bảo đảm các giá trị truyền thống được tôn trọng, môi trường được gìn giữ và người dân thực sự là chủ thể tham gia, hưởng lợi. Đây cũng là cơ sở để du lịch cộng đồng phát triển theo hướng phát huy bản sắc, tạo sức hút lâu dài.
Để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực
Xác định văn hóa là nền tảng tinh thần và động lực phát triển bền vững, Đảng bộ xã Quảng La, thành phố Quảng Ninh, đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo cụ thể hóa các nghị quyết 80-NQ/TW sát với thực tiễn địa phương. Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ xã Quảng La lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 – 2030; Chương trình hành động số 08-CTr/ĐU đã chú trọng xây dựng hình ảnh “Người Quảng La văn minh - năng động - sáng tạo” gắn với triển khai sâu rộng phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa. Trong đó, khâu đột phá trọng tâm là đẩy mạnh bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc Dao, Tày trên địa bàn. Địa phương đã chủ động kết hợp chặt chẽ việc giữ gìn di sản văn hóa bản địa với phát triển mô hình du lịch sinh thái - cộng đồng và kinh tế xanh. Nhờ sự chỉ đạo quyết liệt của cấp ủy Đảng, văn hóa tại Quảng La đã thực sự trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân.
Góp phần hiện thực hóa định hướng ấy, điển hình có ông Bàn Sinh Tề, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Quảng La. Thường xuyên đến các thôn, bản gặp gỡ, lắng nghe nghệ nhân, ông kiên trì tìm hiểu, gìn giữ tri thức dân gian, nghề thêu truyền thống cùng những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Không dừng lại ở bảo tồn, ông còn chủ động kết nối, làm việc với các đối tác, doanh nghiệp trong và ngoài nước, tìm kiếm cơ hội đưa sản phẩm văn hóa địa phương đến gần hơn với thị trường. Những nỗ lực ấy góp phần mở ra hướng đi mới, để di sản không chỉ được lưu giữ mà còn có thể tạo sinh kế, đóng góp vào đời sống kinh tế của cộng đồng.
Nhìn từ Quảng La, câu chuyện về văn hóa không chỉ là việc một nghi lễ được gìn giữ qua bao thế hệ, mà còn là câu hỏi: Di sản có thể mang lại những giá trị gì cho con người hôm nay?
Câu trả lời đang dần hiện hữu từ chính đời sống cộng đồng. Lễ cúng cấp sắc của người Dao Thanh Y vẫn được gìn giữ; những người cao tuổi tiếp tục truyền dạy tri thức truyền thống cho lớp trẻ; những em nhỏ người Dao từng bước nhận thức sâu sắc hơn về bản sắc dân tộc, nuôi dưỡng niềm tự hào và ý thức tiếp nối. Tại Khe Liêu, các giá trị bản địa cũng đang được mở rộng không gian hiện diện thông qua những trải nghiệm mới và sự kết nối giữa chính quyền, nghệ nhân với doanh nghiệp. Từ những việc làm cụ thể ấy, văn hóa dần vượt ra khỏi phạm vi lưu giữ trong cộng đồng, mở thêm cơ hội lan tỏa và tạo ra giá trị thiết thực.
Những chuyển động ở Quảng La có thể bắt đầu từ những việc nhỏ, nhưng cho thấy cách một chủ trương lớn đi vào đời sống: cấp ủy định hướng, chính quyền tổ chức thực hiện, nghệ nhân và người dân trực tiếp gìn giữ, sáng tạo, trao truyền; thế hệ trẻ tiếp nối, trong khi doanh nghiệp và du lịch mở thêm cơ hội phát huy giá trị truyền thống. Người dân vì thế không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể quyết định sức sống của di sản.
Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị: gắn bảo tồn với phát huy giá trị, hài hòa giữa gìn giữ bản sắc và tạo động lực phát triển. Khi văn hóa được đặt trong mối liên hệ với đời sống, sinh kế và sự tham gia chủ động của cộng đồng, việc bảo tồn mới có thể tạo sức lan tỏa lâu dài.
Từ những nghi lễ được gìn giữ, những tri thức được trao truyền đến các hướng kết nối văn hóa với du lịch và sinh kế, Quảng La đang từng bước tìm lời giải cho bài toán phát huy nguồn lực văn hóa ngay từ cơ sở. Giữ gìn hồn cốt quê hương, vì thế, không chỉ là trách nhiệm với quá khứ mà còn là cách bồi đắp sức mạnh nội sinh, tạo nền tảng cho tương lai.
