Trên dãy Yên Tử hùng vĩ, Ngọa Vân hiện lên không chỉ như một quần thể di tích cổ giữa đại ngàn, mà còn như một không gian văn hóa đặc biệt, nơi lịch sử, Phật giáo, thiên nhiên và đời sống tâm linh cùng hội tụ.
Qua thời gian, những mái chùa, am tháp, dấu tích kiến trúc và con đường hành hương nơi đây đã vượt khỏi giá trị của một di tích đơn lẻ để trở thành những lớp ký ức sống động về một vùng đất thiêng. Nói đến Ngọa Vân là nói đến nơi Đức vua Trần Nhân Tông hóa Phật. Từ dấu mốc ấy, Ngọa Vân trở thành một địa danh quan trọng trong hành trình hình thành và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.
Nhưng giá trị của Ngọa Vân hôm nay không chỉ nằm ở những gì còn lại trong sử sách, hay trong các di tích vật thể. Điều làm nên sức sống của Ngọa Vân chính là khả năng kết nối quá khứ với hiện tại, để mỗi viên đá, mỗi ngôi tháp, mỗi mùa hội và mỗi bước chân hành hương đều kể một câu chuyện về văn hóa Việt.
Nơi dấu ấn Trúc Lâm còn lại giữa đại ngàn Ngọa Vân nằm trên núi Bảo Đài, thuộc địa bàn phường An Sinh, trong không gian văn hóa Yên Tử. Đây là nơi gắn trực tiếp với những năm tháng cuối đời của Phật hoàng Trần Nhân Tông - vị vua đã từ bỏ ngai vàng, xuất gia tu hành và trở thành người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm.
Theo dòng lịch sử, sau khi xuất gia, Trần Nhân Tông đã dành nhiều thời gian tu hành tại Yên Tử và các vùng núi thuộc Đông Triều. Ngọa Vân là một trong những địa điểm quan trọng trong hành trình ấy. Tại đây, Ngài tiếp tục thực hành con đường tu tập, truyền giảng Phật pháp và cuối cùng viên tịch.
Chính sự gắn bó đặc biệt với Phật hoàng Trần Nhân Tông đã tạo cho Ngọa Vân một vị thế riêng trong hệ thống di tích Trúc Lâm. Nếu Yên Tử là trung tâm lớn của Thiền phái Trúc Lâm thì Ngọa Vân mang trong mình câu chuyện về chặng cuối của một cuộc đời đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dân tộc và lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Không gian Ngọa Vân vì thế không đơn thuần là một quần thể kiến trúc tôn giáo. Đó là một “không gian ký ức”, nơi cảnh quan tự nhiên và di tích cùng tham gia kể chuyện. Những con đường núi quanh co, những vạt rừng xanh, những bậc đá dẫn lên chùa, những am, tháp nằm rải rác giữa núi rừng... đều tạo nên cảm giác về một không gian tu hành biệt lập, thanh tịnh.
TS Bùi Hữu Dược, nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ cho rằng, quần thể Di tích quốc gia đặc biệt am - chùa Ngọa Vân, nơi gắn với những năm cuối đời và sự kiện Phật hoàng nhập niết bàn giữ vị trí đặc biệt trong không gian văn hóa Phật giáo Trúc Lâm. Giá trị linh thiêng của Ngọa Vân trước hết được hình thành từ chính lịch sử ấy. Nhưng sự linh thiêng không chỉ thuộc về quá khứ. Qua nhiều thế hệ, người dân và du khách tìm về Ngọa Vân trong những chuyến hành hương, chiêm bái, tìm hiểu lịch sử và tìm kiếm sự bình an trong tâm hồn. Mỗi bước chân hôm nay vì thế lại góp thêm một lớp ý nghĩa mới cho di tích. Đó cũng là điểm đặc biệt của những di sản gắn với đời sống tín ngưỡng.
Nếu chỉ nhìn Ngọa Vân ở góc độ kiến trúc, có thể thấy những giá trị về lịch sử, khảo cổ và nghệ thuật của một quần thể chùa, am, tháp. Nhưng đặt Ngọa Vân trong chỉnh thể văn hóa Yên Tử, câu chuyện trở nên rộng lớn hơn nhiều. Đó là câu chuyện về sự ra đời của một dòng thiền mang đậm bản sắc Việt; về một vị vua - thiền sư đã lựa chọn con đường tu hành sau những năm tháng trị vì đất nước; về tư tưởng nhập thế của Trúc Lâm, trong đó đời sống đạo và đời sống xã hội không hoàn toàn tách biệt và về cách những giá trị tinh thần ấy được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Trong câu chuyện ấy, thiên nhiên cũng là một phần của di sản. Ngọa Vân không thể tách khỏi núi rừng Yên Tử, khỏi hệ sinh thái tự nhiên đã bao bọc các dấu tích kiến trúc trong nhiều thế kỷ. Cảnh quan ấy góp phần tạo nên tính nguyên sơ và vẻ đẹp riêng của không gian di tích, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn di sản theo cách tiếp cận tổng thể: Bảo vệ di tích phải song hành với gìn giữ cảnh quan, môi trường và không gian văn hóa. Đây chính là bước chuyển quan trọng trong cách nhìn về Ngọa Vân: Từ “một di tích có giá trị” đến “một không gian di sản”.
Bởi vậy, câu chuyện về di sản Ngọa Vân không nên chỉ được kể bằng những con số về số lượng di tích, hay niên đại kiến trúc, mà phải kể đến những giá trị nào cần được trao truyền cho thế hệ mai sau. Câu trả lời nằm ở chính sức sống của di sản. Ngày nay, khi Ngọa Vân ngày càng được biết đến trong hành trình khám phá Yên Tử, giá trị của nơi đây đứng trước một cơ hội lớn để lan tỏa. Nhưng cùng với đó là yêu cầu giữ gìn sự nguyên vẹn của không gian linh thiêng.
Phát huy giá trị di sản không có nghĩa là biến di tích thành một điểm tham quan đơn thuần, mà điều quý giá hơn cả là làm cho những giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần của di tích được nhận diện rõ hơn, được cộng đồng trân trọng và được truyền lại bằng những hình thức phù hợp với đời sống đương đại. Một hành trình lên Ngọa Vân vì thế có thể bắt đầu bằng một chuyến đi, nhưng không nên kết thúc ở một bức ảnh, hay một lần chiêm bái. Đó có thể là hành trình tìm hiểu về Phật hoàng Trần Nhân Tông, về Trúc Lâm, về lịch sử vùng đất Đông Triều và về cách người Việt đã tạo dựng, gìn giữ những không gian văn hóa gắn với núi rừng.
Trong buổi sớm, khi mây còn bảng lảng trên những triền núi, Ngọa Vân vẫn mang vẻ tĩnh lặng vốn có. Những dấu tích xưa nằm giữa màu xanh của rừng, nhắc người hôm nay rằng phía sau mỗi di sản là một câu chuyện dài của thời gian. Từ giá trị linh thiêng của một di tích, Ngọa Vân đang được nhìn nhận trong một câu chuyện rộng hơn - câu chuyện về một vùng di sản.
Ở đó, quá khứ không đứng yên, mà tiếp tục đối thoại với hiện tại; những giá trị của tiền nhân không chỉ được bảo tồn trong vật chất, mà còn được tiếp nối trong ký ức, niềm tin và cách ứng xử của con người hôm nay. Và có lẽ, sức sống lâu bền nhất của Ngọa Vân cũng nằm ở điều giản dị ấy: Giữa đại ngàn, một di sản vẫn đang kể câu chuyện của mình - bằng lịch sử, bằng cảnh sắc và bằng những bước chân người tìm về.
