Di tích Đồn Đen ở Đầm Hà

Đồn Đen, nơi diễn ra nhiều trận đánh ác liệt của quân và dân ta tiến tới giải phóng Đầm Hà là di tích lịch sử, điểm tham quan, đồng thời là địa chỉ đỏ nhắc nhở thế hệ trẻ về một thời cha ông đã chiến đấu anh dũng trên mảnh đất này.

Di tích Đồn Đen do người Pháp xây dựng trên một quả đồi gần trung tâm xã Đầm Hà. Đồn Đen từng là một trong những vị trí phòng thủ kiên cố của quân đội Pháp tại Đầm Hà trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Công trình được xây dựng với hệ thống tường bao bằng đá và bê tông cốt thép dày khoảng 1m. Bên trong là các lô cốt, hầm ngầm, nơi giam giữ tù nhân, cùng hệ thống đài quan sát bố trí ở 4 hướng Đông, Tây, Nam, Bắc.

Nằm ở vị trí cao, Đồn Đen khi ấy được ví như “con mắt” có thể quan sát cả 4 phía. Từ những đài quan sát trên đỉnh đồi, toàn bộ khu vực Đầm Hà sẽ nằm trong tầm kiểm soát của người Pháp. Đến nay, nhiều hạng mục vẫn còn lưu giữ được hình hài ban đầu, giúp người tham quan phần nào hình dung được quy mô và tính chất kiên cố của cứ điểm quân sự này.

Để xây dựng Đồn Đen, thực dân Pháp đã bắt người dân địa phương lội xuống dòng sông Đầm Hà, khiêng những tảng đá lớn đưa lên đồi để gia cố công trình. Bởi vậy, phía sau những bức tường đá còn tồn tại đến hôm nay không chỉ là dấu tích của một công trình quân sự, mà còn là ký ức về những tháng năm người dân nơi đây phải sống khổ cực dưới ách áp bức của thực dân.

Sau đó, Đồn Đen là sào huyệt cuối cùng của bọn thổ phỉ cố trụ lại khi quan thầy Pháp của chúng đã rút khỏi. Đồn Đen sạch bóng giặc, cũng là giờ phút lịch sử chính quyền cách mạng giải phóng hoàn toàn huyện Đầm Hà.

Trong cuốn sách "Lịch sử Đảng bộ huyện Đầm Hà (1945-2005)" của Ban Chấp hành Đảng bộ huyện Đầm Hà xuất bản năm 2008, có ghi chép về cuộc tiến công giải phóng huyện Đầm Hà ngày 26/1/1946 như sau: Ta chia làm 3 mũi tấn công. Mũi tiến công thứ 3 do đồng chí Sùng Lãm chỉ huy nhanh chóng đánh vào Đầm Buôn (nay thuộc xã Đầm Hà). Bọn giặc trong đồn Đỏ ở gần Đầm Buôn hoảng sợ, vội vàng vượt sông chui vào sào huyệt Đồn Đen. Địch cố thủ giữ đồn, ta áp sát vây hãm vừa kêu gọi đầu hàng và nhử địch để cho chúng cạn kiệt đạn dược, chờ trời sáng đồng loạt tiến công tiêu diệt chúng. Bọn địch bị đói khát, mệt mỏi lại sa sút về tinh thần, biết không thể đối phó được với sức mạnh của ta, chúng phải mở đường máu dựa vào đêm tối để tháo chạy vào rừng, một số ra hàng. Quân ta chiếm được Đồn Đen và ngày 27/1/1946, huyện Đầm Hà hoàn toàn được giải phóng.

Trải qua thời gian, khu di tích Đồn Đen có nhiều hạng mục đã bị xuống cấp. Di tích đã được đầu tư tu bổ lại vào tháng 10/2018, gồm hệ thống kè chắn cát, cống thoát nước mưa, điện chiếu sáng, đường vào khu di tích. Các hạng mục cũ như đài quan sát các hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, hệ thống hầm, tường thành của di tích vẫn được giữ nguyên.

Ngày nay đến với Đồn Đen, người dân và du khách không chỉ tìm hiểu về một địa danh lịch sử. Mỗi bức tường, mỗi căn hầm, mỗi đài quan sát còn lại đều giúp những câu chuyện của quá khứ trở nên gần gũi và cụ thể hơn.

Theo bà Hoàng Mỹ Linh, Phó Chủ tịch UBND xã Đầm Hà, di tích Đồn Đen còn khá nguyên vẹn, hiện nằm trong danh mục kiểm kê di tích của thành phố. Xã rất muốn báo cáo ngành văn hóa để làm hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp thành phố. Tuy nhiên, hiện nay di tích vẫn nằm trong phạm vi đất quốc phòng nên chưa thể thực hiện được.

Từ một cứ điểm quân sự của thực dân Pháp, Đồn Đen hôm nay trở thành nơi lưu giữ ký ức lịch sử của quê hương. Ở đó, dường như quá khứ và hiện tại gặp nhau, giúp cho mỗi người khi đến đây thêm hiểu giá trị của cuộc sống hòa bình, thêm trân trọng những hy sinh của các thế hệ đi trước.

Chính vì thế, việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích không chỉ là bảo tồn những bức tường, những căn hầm, hay một công trình đã tồn tại qua hàng thế kỷ, mà quan trọng hơn là gìn giữ ký ức của một vùng đất, trao truyền câu chuyện về lòng yêu nước, ý chí đấu tranh, cũng như khát vọng độc lập cho thế hệ hôm nay và mai sau.