Nhân lễ giỗ và kỷ niệm 515 năm ngày đỗ Tiến sĩ của Anh nghị Đại vương Vũ Phi Hổ tại đền thờ ông ở phường Hoành Bồ (Quảng Ninh), Giáo sư, Tiến sĩ khoa học, Nhà giáo Nhân dân Vũ Minh Giang, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, Chủ tịch Hội đồng dòng họ Vũ - Võ Việt Nam đã có buổi trò chuyện với phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Quảng Ninh về những giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt của di tích đền thờ Tiến sĩ Vũ Phi Hổ, cũng như ý nghĩa của việc gìn giữ, phát huy truyền thống hiếu học nơi miền đất Đông Bắc.
- Thưa GS.TS Vũ Minh Giang, với tư cách vừa là một nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử, vừa là một người con của dòng họ Vũ - Võ, ông nhìn nhận như thế nào về ý nghĩa của việc bảo tồn, tôn tạo Đền thờ Tiến sĩ Vũ Phi Hổ, cũng như các hoạt động mà địa phương đang tổ chức để tôn vinh ngài như hiện nay?
+ Trước hết tôi rất vinh dự khi được về Quảng Ninh tham dự lễ giỗ và kỷ niệm 515 năm ngày đỗ Tiến sĩ của Anh nghị Đại Vương Vũ Phi Hổ. Địa phương các bạn đang bảo tồn và phát huy khá hiệu quả giá trị di tích này. Theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, văn hóa con người được coi là trung tâm của mọi quyết sách. Điều đó có nghĩa, văn hóa hôm nay không chỉ là tài sản của quá khứ mà còn là nguồn lực tinh thần quan trọng để hiện thực hóa khát vọng xây dựng một quốc gia hùng cường, dân tộc phồn vinh trong tương lai.
Với định hướng ấy, tôi nghĩ rằng việc tôn tạo và phát huy giá trị các di tích lịch sử văn hóa ở địa phương mang ý nghĩa rất lớn. Đền thờ Tiến sĩ Vũ Phi Hổ (còn gọi là đền Quan Trạng) là một di tích tiêu biểu, bởi nơi đây hội tụ nhiều tầng giá trị, từ văn hóa, lịch sử đến giáo dục. Đây là nơi tôn vinh vị tiến sĩ đầu tiên của vùng Đông Bắc Bộ, một biểu tượng của truyền thống hiếu học. Như chúng ta đã biết, truyền thống văn hiến là sức mạnh nội sinh đã giúp dân tộc Việt Nam vượt qua nhiều thử thách trong lịch sử và ngày nay vẫn luôn là nguồn tài nguyên vô giá cho phát triển đất nước.
- Nhiều người gọi Tiến sĩ Vũ Phi Hổ là hình mẫu “tài đức vẹn toàn”. Theo Giáo sư, điều gì làm nên tầm vóc đặc biệt của nhân vật lịch sử này?
+ Điều đáng quý ở Tiến sĩ Vũ Phi Hổ là sự hội tụ của trí tuệ, nhân cách và trách nhiệm công vụ. Ông đỗ đạt bằng thực tài trong hoàn cảnh rất khó khăn, với xuất phát điểm là một cậu bé nghèo cùng mẹ tha phương đến vùng Dư Xá, huyện Hoành Bồ, phủ Hải Đông xưa, nay là thôn Tân Tiến, phường Hoành Bồ để sinh sống, lập nghiệp.
Với tư chất thông minh hơn người, khoa thi năm Tân Mùi, niên hiệu Hồng Thuận thứ 3 năm 1511, thời vua Lê Tương Dực, ông là một trong số 35 người đỗ đệ tam giáp, đồng tiến sĩ và tên tuổi được khắc ghi tại bia đá số 11 dựng ngày 15/3 năm Hồng Thuận thứ 5 (1513) tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Sau khi đỗ đạt, ông còn đảm nhận trọng trách lớn trong triều đình với cương vị Phó đô Ngự sử. Trong hệ thống chính quyền thời Lê, Ngự sử đài là cơ quan giám sát tối cao, kiểm tra việc thực thi công vụ của các bộ, các địa phương. Người giữ chức vụ này phải đặc biệt công tâm, thanh liêm, có đủ tài năng và bản lĩnh để giám sát, can gián cả những người đứng đầu triều chính.
Việc các triều đại sau này sắc phong và truy tặng ông danh hiệu “Anh nghị Đại vương” cho thấy ảnh hưởng và uy tín của ông vượt qua giới hạn của một đời quan lại thông thường. Đó là sự ghi nhận dành cho một nhân cách lớn.
- Xét dưới góc độ lịch sử, ngôi đền này có vị trí như thế nào trong không gian văn hóa Quảng Ninh, thưa ông?
+ Đền thờ Vũ Phi Hổ có một ý nghĩa rất đặc biệt. Đây không chỉ là di tích tưởng niệm một người hiền tài của dân tộc mà còn là minh chứng cho chiều sâu văn hiến của vùng đất Đông Bắc.
Khi nhắc đến Quảng Ninh, nhiều người thường chỉ nghĩ tới than, biển, du lịch hay di sản thiên nhiên. Sự hiện diện của đền thờ này góp phần khẳng định rằng vùng đất nơi cửa ngõ Đông Bắc cũng là nơi có truyền thống khoa bảng và văn hóa lâu đời, một không gian sản sinh và nuôi dưỡng hiền tài cho đất nước.
Việc di tích được khởi dựng từ thời Lê, được nhân dân gìn giữ qua hơn 5 thế kỷ, rồi phục dựng lại, xếp hạng di tích cấp tỉnh vào năm 2017 và vẫn đang tiếp tục đầu tư tôn tạo, cho thấy sự tôn kính đặc biệt của nhân dân dành cho tiến sĩ Vũ Phi Hổ.
- Vậy đâu là giá trị lớn nhất mà ngôi đền linh thiêng này có thể lan tỏa tới thế hệ hôm nay, đặc biệt là các bạn trẻ?
+ Theo tôi, đó là sự khích lệ đối với tinh thần học tập và khát vọng vươn lên. Chúng ta đang sống trong thời đại khoa học công nghệ, khi tri thức quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia. Việc thờ phụng một vị tiến sĩ tài giỏi, xuất thân từ gian khó, là cách nhắc nhở thế hệ trẻ rằng học vấn vẫn luôn là con đường bền vững nhất để thay đổi số phận và đóng góp, phụng sự cho đất nước. Điều này đặc biệt quan trọng. Khi mỗi người đều có cho mình một nguồn sáng dẫn đường như thế thì việc chấn hưng văn hóa sẽ bắt đầu ngay từ chấn hưng giáo dục, bởi con người luôn là khởi nguồn của văn hóa.
Một ngôi đền mang giá trị biểu tượng như thế, nếu được phát huy tốt, sẽ không chỉ là nơi dâng hương mà còn là không gian giáo dục truyền thống, nơi các em học sinh đến để hiểu rằng quê hương mình từng sản sinh những con người kiệt xuất như thế nào. Và đó là một di sản, một giá trị vô giá. Tôi tin chắc rằng ngôi đền linh thiêng này sẽ là nơi nhiều gia đình đưa con em mình đến để gửi gắm những ước nguyện được hanh thông, đỗ đạt trong các kỳ thi quan trọng sắp tới.
- Ngoài ý nghĩa khuyến học, theo ông, tấm gương của Phó đô Ngự sử, Anh nghị Đại vương Vũ Phi Hổ còn gợi mở điều gì cho đội ngũ cán bộ hôm nay?
+ Tôi cho rằng điều lớn nhất chính là bài học về đạo đức công vụ. Tiến sĩ Vũ Phi Hổ là hiện thân của sự thanh liêm, chính trực. Trong bối cảnh chúng ta đang xây dựng một nền hành chính hiện đại, minh bạch và hiệu quả, tấm gương ấy vẫn mang tính thời sự sâu sắc.
Một cán bộ giỏi là cần thiết, nhưng một cán bộ vừa giỏi vừa liêm chính mới thực sự là nền tảng của bộ máy công quyền. Tấm gương của Tiến sĩ Vũ Phi Hổ là nguồn động viên, đồng thời cũng là lời nhắc nhở đối với những người đang gánh vác trọng trách trước nhân dân.
- Theo Giáo sư, chúng ta cần làm gì để Đền thờ Tiến sĩ Vũ Phi Hổ thực sự trở thành một thiết chế văn hóa sống?
+ Điều quan trọng nhất là phải biến di tích thành một không gian văn hóa gắn với đời sống đương đại. Tôi đánh giá cao tầm nhìn của tỉnh Quảng Ninh khi định hướng xây dựng nơi đây thành một quần thể văn hóa, gắn với công viên mang tên Vũ Phi Hổ và các hoạt động khuyến học, tôn vinh trí thức trẻ.
Nếu làm tốt những định hướng quy hoạch này, nơi đây sẽ không chỉ phục vụ nhu cầu tín ngưỡng mà còn trở thành trung tâm giáo dục truyền thống, điểm đến nghiên cứu lịch sử địa phương và là biểu tượng lan tỏa tinh thần hiếu học ra ngoài phạm vi Quảng Ninh. Một di tích chỉ thực sự sống khi nó tiếp tục tạo cảm hứng cho hiện tại. Và tôi nghĩ rằng, nếu như Hà Nội có Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hải Phòng có đền thờ Chu Văn An thì Quảng Ninh có đền thờ Tiến sĩ Vũ Phi Hổ, đó là điều rất đáng tự hào. Sự hiện diện của Đền thờ Tiến sĩ Vũ Phi Hổ ở vùng đất Đông Bắc là lời nhắc nhở sâu sắc rằng mọi khát vọng phát triển bền vững đều phải bắt đầu từ nền tảng văn hóa, từ sự trọng học và trọng người hiền tài.
- Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư về cuộc trò chuyện ý nghĩa hôm nay.
