Cựu chiến binh Nguyễn Tiến Hòe (85 tuổi) ở phường Hà Tu, từng là chiến sĩ Tiểu đoàn 9, Binh đoàn Than, sau tăng cường cho Tiểu đoàn đặc công 406 Kon Tum chiến đấu tại Tây Nguyên. Lục tìm xem những bức ảnh lưu giữ khoảnh khắc tìm thấy và đưa hài cốt đồng đội từ Tây Nguyên trở về, đôi mắt ông Hòe không giấu được niềm xúc động. Ông đã chia sẻ với phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Quảng Ninh về câu chuyện nhiều năm đi tìm hài cốt đồng đội của mình.
- Xin ông cho biết về lý do khiến cho những cựu chiến binh như ông tự nguyện lặn lội vào chiến trường xưa để tìm đưa hài cốt của đồng đội trở về?
+ Sau ngày đất nước thống nhất, trong tâm trí chúng tôi lúc nào cũng nghĩ đến các đồng đội. Suy nghĩ ấy thôi thúc bước chân chúng tôi trở lại chiến trường xưa để tìm và đưa đồng đội trở về quê cha đất mẹ. Không ai bảo ai, chúng tôi đều tâm niệm rằng đó là một nhiệm vụ mà những người may mắn được sống phải làm để giữ trọn chữ “Tình”, chữ "Nghĩa" với đồng đội đã hy sinh.
Cứ nghĩ đến cảnh anh em đi chiến đấu cùng nhau, mình thì may mắn còn được về đầm ấm bên vợ con, trong khi nhiều đồng đội phải nằm lạnh lẽo dưới lòng đất, chưa được trở về quê hương, chúng tôi lại rất đau lòng. Thực tế, trong những năm trước đây có nhiều gia đình liệt sĩ ở nông thôn lại rất nghèo, không đủ điều kiện để đi tìm, thông tin còn lại rất ít ỏi... Đó là điều làm cho chúng tôi không yên tâm suốt nhiều năm trời.
- Ông có thể chia sẻ về câu chuyện đi tìm hài cốt đồng đội được bắt đầu từ khi nào?
+ Ban Liên lạc Tiểu đoàn 9, Binh đoàn Than của chúng tôi chính thức bắt đầu tổ chức đi tìm đồng đội từ năm 1993. Đợt đó, anh Nguyễn Bá Sơn dẫn đầu nhóm 3 người chúng tôi trở lại chiến trường xưa để thăm những nơi đã mai táng đồng đội. Khi ấy, Bộ CHQS tỉnh bố trí thêm 6 cán bộ, chiến sĩ đi cùng đoàn. Chúng tôi đã tìm được các liệt sĩ: Nguyễn Xuân Việt, Nguyễn Nghĩa Thịnh, Bùi Văn Thái, Nguyễn Hữu Tưởng, Nguyễn Văn Kiểm, Nguyễn Văn Thư, Nguyễn Văn Bần, Hàn Văn Canh, Trần Văn Bảo, Hùng Hoan, Lê Văn Tâm.
Sau đó vào năm 1997, chúng tôi tiếp tục trở lại chiến trường xưa tìm ở các trận địa nơi Tiểu đoàn 406 đặc công Kon Tum đã chiến đấu. Đây cũng là những nơi đã mai táng các đồng đội của tôi ở huyện Đăk Tô, tỉnh Kon Tum (nay là tỉnh Quảng Ngãi). Lần này, chúng tôi đã tìm được 16 liệt sĩ của Quảng Ninh và 335 liệt sĩ ở các tỉnh khác từ rừng núi là nơi diễn ra những trận đánh năm xưa để quy tập vào Nghĩa trang Liệt sĩ Kon Tum.
Lần thứ 3 trở lại chiến trường Tây Nguyên, chúng tôi đã tìm kiếm trong vòng 2 tháng khắp các tỉnh Kon Tum (nay thuộc Quảng Ngãi), Gia Lai, Đăk Lăk. Đến Gia Lai, chúng tôi kết hợp với Binh đoàn Trường Sơn và tìm được 61 liệt sĩ. Tại Đăk Nông (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) chúng tôi tìm được 413 đồng đội ở huyện Đăk Mil (nay là xã Đăk Mil)… Tôi còn trở lại Tây Nguyên nhiều lần nữa đến khi sức khỏe suy yếu mới dừng công việc tìm kiếm đồng đội.
- Việc tìm kiếm hài cốt đồng đội sau nhiều năm là rất khó khăn, gian khổ. Vậy điều gì đã giúp các ông vượt qua được những thách thức này?
+ Đúng là việc đi tìm hài cốt của đồng đội gặp không ít khó khăn. Đầu tiên phải nói đến là biên chế của Binh đoàn Than năm xưa đa phần là mới ra Quảng Ninh làm công nhân mỏ được một thời gian ngắn, mỗi người một quê, nên cũng khó xác định. Ban Liên lạc đã có lần đi vào Tây Nguyên suốt 3 tháng 10 ngày để tìm, nhưng rất tiếc các phần mộ đã bị người dân di dời đi chỗ khác...
Thông thường, những chuyến đi của chúng tôi được ngành Than và Bộ CHQS Quảng Ninh, cũng như các tỉnh Tây Nguyên hỗ trợ. Nhưng cũng có những đợt đi tìm ròng rã mấy tháng trời, đường sá đi lại khó khăn, anh em trong đoàn phải tự khắc phục thiếu thốn về thức ăn, nước uống. Và ông trời không phụ công người, trong giai đoạn 1995-2007, hơn 300 phần mộ liệt sĩ Quảng Ninh đã được Ban Liên lạc Binh đoàn Than đưa về quê hương. Riêng có một đợt trong năm 2007 đưa được 7 người về, đây là lần tìm được số lượng đông nhất.
Nếu có gì đặc biệt thôi thúc chúng tôi thì đó là nghĩa tình đồng đội, đồng chí. Chúng tôi dựa vào ký ức trong những năm tháng chiến đấu, những gương mặt, những cái tên, giây phút họ hy sinh, những dấu vết còn sót lại để tìm. Sau bao nhiêu năm tháng trôi qua, những mảng ký ức ấy cứ chập chờn, địa hình địa vật biến thiên, những dấu vết chiến trận nhiều khi cũng đã thay đổi.
Ví dụ như khi chúng tôi đi tìm đồng đội tên là Thái. Thường thì chú Đỗ Văn Thông (thường gọi là Hụt) vốn là cán bộ trinh sát sẽ vẽ lại bản đồ trận đánh. Chúng tôi đến đúng vị trí đã mai táng Thái tìm gốc cây có khắc tên đồng đội, nhưng mãi không thấy. Cuối cùng tôi khấn to lên cho cả đồng đội, núi rừng nghe rằng: “Thái ơi, mày ở đâu thì báo cho chúng tao để đưa mày về”. Không ngờ, lời khấn đó ứng nghiệm.
Chính cái cây mà chúng tôi treo áo lại còn lờ mờ vết khắc một chữ "T". Xem kỹ thì đúng là tên đồng đội năm xưa rồi, chỉ là thời gian năm tháng đã phôi pha, vỏ cây đã trùm lên quá nhiều. Chúng tôi đào lên thì đúng là mộ của đồng đội với những dấu tích năm xưa đã mai táng. Tôi tin chắc rằng, đồng đội đã mách bảo để chúng tôi tìm thấy các anh, đưa các anh về quê hương thân yêu.
- Có những kỷ niệm nào gây ấn tượng đặc biệt với ông khi tìm về chiến trường xưa, thưa ông?
+ Năm 2017, nhân kỷ niệm 50 năm Binh đoàn Than ra trận là lần cuối cùng tôi về lại chiến trường xưa. Đặc biệt xúc động khi đoàn ghé thăm Nghĩa trang Liệt sĩ Khe Sanh (tỉnh Quảng Trị). Trong hàng trăm bia mộ có tên và chưa có tên, chúng tôi đi thắp hương và tôi đã dừng lại trước một ngôi mộ. Thật bất ngờ là tôi nhìn lên tấm bia thì thấy trên đó ghi dòng chữ "Liệt sĩ Hoàng Văn Ngọc, đơn vị 31003". Đây đúng là mộ anh họ mà bao năm tôi đã tìm kiếm.
Chẳng biết có phải duy tâm không, nhưng tôi linh tính rằng anh ấy đã dẫn đường, chỉ lối cho tôi tìm đến mộ của anh. Tôi báo ngay cho người anh và chị dâu ở quê nhà. Nhận được tin mọi người mừng lắm! Điều đặc biệt là trước đó, tôi đã 7 lần trở lại chiến trường xưa tìm và đưa đồng đội về Quảng Ninh, nhưng lại không tìm ra anh mình. Vì thế, không khỏi có những lúc tôi nghĩ anh mình có thể đã hy sinh trong một trận bom, thân thể đã tan vào đất đai, cây cỏ, không thể thấy hài cốt, hoặc có thể đã được quy tập, nhưng nằm bên đồng đội trong hàng ngàn ngôi mộ vô danh ở một nghĩa trang liệt sĩ nào đó.
Trong khoảng 20 năm, chúng tôi mải miết trên những chuyến xe trở về chiến trường, lần theo bản đồ và trí nhớ để tìm kiếm hàng chục bộ hài cốt đồng đội đưa về quê hương Vùng mỏ yên nghỉ. Cá nhân tôi đã 11 lần tham gia đoàn đi tìm và cùng với thân nhân liệt sĩ đưa được hài cốt của 25 liệt sĩ về với quê hương Quảng Ninh, trong đó 11 người an nghỉ ở Nghĩa trang Liệt sĩ Hà Tu. Thông tin về những người con của đất Quảng Ninh hy sinh trở về đã làm vơi đi bao nỗi niềm mong mỏi, nhớ nhung của những người mẹ, người vợ, người con đau đáu tìm lại được người thân của mình trong nửa thế kỷ qua.
- Hiện giờ còn điều gì làm cho những cựu chiến binh như ông cảm thấy trăn trở nhất?
+ Tại chiến trường Tây Nguyên có khoảng 1.200 liệt sĩ của Quảng Ninh, nhưng theo chúng tôi được biết thì mới đưa được hơn một nửa vào an táng tại các nghĩa trang. Đa phần những đồng đội của chúng tôi tìm đều thuộc Binh đoàn Than. Chúng tôi đi tìm hài cốt đồng đội hy sinh trên mặt trận Tây Nguyên đã làm hết khả năng của mình, nhưng hiện vẫn còn một số anh em nằm trên tuyến đường Trường Sơn, biên giới, nước bạn rất khó xác định được vị trí chính xác...
Tôi nghĩ, tôi với anh em đã một thời cùng vào sinh ra tử, mình được sống trở về thì phải trả món nợ, trả cái nghĩa tình cho những đồng đội đã hy sinh. Bao giờ tìm xong, đưa đồng đội về quê yên nghỉ chúng tôi mới yên tâm. Chỉ tiếc rằng, chúng tôi giờ đây nhiều người đã mất, những người còn sống thì tuổi đã cao, sức cũng đã yếu, cái đầu muốn đi tìm đồng đội, nhưng đôi chân thì không thể. Cũng may, giờ đây nhà nước thực hiện chiến dịch "500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định thông tin danh tính hài cốt liệt sĩ", chúng tôi tin rằng những đồng đội của mình chắc chắn sẽ sớm được trở về với quê hương.
- Cám ơn ông đã trả lời phỏng vấn! Chúc cho tâm nguyện của ông và đồng đội sớm thành hiện thực!
