So với các dòng họ khác trong vùng, họ Đặng ở thôn Trung Bản, xã Liên Hoà, TX Quảng Yên là một dòng họ nhỏ (chỉ có hơn 100 suất đinh với 64 hộ gia đình) nhưng đây lại là dòng họ đi đầu trong hoạt động khuyến học, khuyến tài...
Từ đầu năm 1997 qua nhiều cuộc thảo luận sôi nổi mọi thành viên trong họ Đặng đều đồng tình việc xây dựng quỹ khuyến học, khuyến tài (KHKT) và xác định: “Hoạt động KHKT là việc làm cần thiết và có ý nghĩa trong sự nghiệp xây dựng con người mới, nếp sống mới hiện nay”. Trong diễn văn khai mạc do ông trưởng họ Đặng Hữu Tô cũng đã khẳng định: “Để thoát nghèo trước hết là bằng con đường học hành. Muốn học hành tốt thì cần phải được sự quan tâm, động viên và khích lệ của tất cả mọi người, của dòng họ và cộng đồng xã hội”. Phong trào KHKT dòng họ Đặng ngay từ buổi đầu thành lập đã được các cụ, anh em, con cháu, người ở gần cũng như người ở xa quê nhiệt tình ủng hộ. Nhiều ông bà, anh chị em tuy đời sống còn khó khăn nhưng vẫn tích cực tham gia đóng góp quỹ. Các cụ cao tuổi, bề bậc trong dòng họ, như cụ Đồn, cụ Hành… mặc dù đang phải nhờ con cháu phụng dưỡng, nhưng cũng dành dụm ít nhiều để tham gia. Các cụ tâm sự: “Thấy việc làm hay, chúng tôi gọi là có một chút để cổ vũ và khích lệ phong trào cho các cháu học hành tiến tới”.
Phong trào KHKT của dòng họ Đặng nay đã thành nếp, cứ mỗi độ đầu xuân, vào dịp bái tổ đầu năm ngày mùng 4 tháng giêng, con cháu họ Đặng nếu được nhà trường tặng giấy khen trong năm sẽ có quà thưởng và được ông bà, bố mẹ cho về dự Lễ tế tổ đầu xuân. Sau khi dự lễ tổ, Ban KHKT của dòng họ công bố quyết định khen thưởng, các cháu vinh dự được các cụ cao tuổi thay mặt dòng họ tặng giấy chứng nhận và tiền thưởng. Số tiền thưởng tính theo cấp độ từ học sinh tiên tiến đến học sinh giỏi cấp huyện, tỉnh, cấp quốc gia và các cháu đã thi đỗ đại học… với mức thưởng từ 20, 30, 50 và 70 nghìn đồng. Những năm gần đây đã điều chỉnh các mức là 30, 50, 80 và 100 nghìn đồng. Trước kia, số lượng người về dự Lễ bái tổ chỉ mang tính đại diện, nhưng từ ngày có quỹ KHKT, Lễ bái tổ đầu xuân của dòng họ đông vui như ngày hội, vì còn có cả các cháu và phụ huynh cùng về dự. Nhìn các cháu khăn quàng đỏ tung tăng phấn khởi về nhận thưởng, ai ai cũng thấy vui mừng, phấn chấn. Năm đầu khai trương Lễ trao thưởng KHKT (1997) dòng họ Đặng đã vinh dự, tự hào được trao thưởng cho cháu: Đặng Thị Minh Hậu 9 tuổi đã đoạt giải Ba cấp quốc gia về sáng tác tranh cổ động “Phòng chống ma tuý trong các trường học của các nước ASEAN” tổ chức năm 1997. Tiếp theo là cháu Đặng Thị Minh Thư - 14 tuổi, đoạt Huy chương Bạc về hội hoạ tại Liên hoan nghệ thuật thanh thiếu niên quốc tế SHANKAR - Ấn Độ năm 1998… Các cháu nhận thưởng đều rất tự hào, phấn khởi vì được sự quan tâm và động viên, khích lệ của mọi thành viên trong đại gia đình của dòng họ. Hoạt động KHKT của dòng họ còn tác động tích cực đến ý thức trách nhiệm xã hội, thúc đẩy không khí phấn khởi và sự đoàn kết, gắn bó, cũng như tình “tương thân tương ái” trong các hoạt động cộng đồng khác của dòng họ. Có phụ huynh đã xúc động bộc bạch: “Nhờ họ có phong trào khuyến học mà cháu tôi đã chăm chỉ học hành, lao động và ngoan ngoãn hơn”.
Những năm gần đây, phong trào KHKT đã góp phần thúc đẩy dòng họ phổ cập giáo dục tiểu học năm 2003. Số người đã tốt nghiệp phổ thông trung học chiếm 47,6%, trình độ đại học chiếm 37,7%. Nhiều gia đình như gia đình ông Đặng Ngọc Tích có 8 người (bố mẹ và các con trai, gái, dâu, rể) đều tốt nghiệp đại học. Gia đình cụ Đặng Văn Thông (cư trú tại TP Hạ Long) có 10 người (trong số 12 con trai, gái, dâu rể) đã qua đại học, trong đó có một cao học... Nhiều hộ gia đình của dòng họ có từ 2, hoặc 3 con đã qua đại học, hoặc đang theo học tại các trường đại học… Có gia đình cả 3 bố con đều đoạt nhiều giải cao của quốc gia và quốc tế về sáng tác hội hoạ như gia đình hoạ sĩ Đặng Đình Nguyễn - Hội viên Hội VHNT Quảng Ninh.
Từ năm 1997 đến năm 2012, Ban KHKT của dòng họ Đặng (thôn Trung Bản) đã trao thưởng cho 421 lượt con cháu, trong đó có 302 cháu là học sinh xuất sắc cấp trường trở lên, 10 cháu học sinh giỏi cấp tỉnh, 1 cháu đoạt giải thưởng cấp quốc gia, 1 cháu đoạt giải cấp quốc tế, 30 cháu đỗ đại học, trong đó có nhiều cháu đã liên tục nhiều năm được nhận tặng thưởng của dòng họ. Số tiền trao thưởng KHKT của dòng họ cho các cháu đến nay là gần 40 triệu đồng. Hoạt động KHKT đã có tác động rõ nét trong phong trào thi đua học tập của các cháu, số lượng các cháu được khen thưởng năm sau tăng hơn năm trước, như năm 1997, dòng họ trao thưởng 21 cháu, trong đó có 1 cháu là học sinh giỏi cấp quốc gia, thì năm tiếp theo 1998 là 31 cháu, trong đó có 1 cháu là học sinh giỏi cấp quốc tế... Số cháu được nhận thưởng (năm 2000) là 25 cháu, đạt tỷ lệ chiếm 31,8%, năm 2011 có 35 cháu được nhận thưởng chiếm 48% số các cháu của dòng họ đang theo học trong các trường phổ thông v.v.. Ngoài việc khen thưởng, Ban KHKT của dòng họ hàng năm đã trích 300 đến 400 nghìn đồng hỗ trợ động viên các cháu có hoàn cảnh khó khăn và hộ nghèo trong dòng họ từ học lực trung bình đã “vượt khó vươn lên”, trở thành học sinh tiên tiến, như các cháu: Đặng Bích Hồng và cháu Đặng Kim Oanh con của ông Đặng Văn Tuấn (đã mất)…
Nhận thấy hiệu quả và việc làm ý nghĩa, thiết thực, các hộ gia đình càng tích cực tham gia ủng hộ phong trào KHKT của dòng họ và ngày càng quan tâm đến việc chăm lo học hành của con cháu. Với hơn một trăm suất đinh, tính đến nay dòng họ có trung bình số tiền là 15 nghìn đồng/người/ năm; 100% thành viên của dòng họ đã tham gia ủng hộ quỹ, số quỹ luân chuyển hàng năm là hơn 10 triệu đồng và được tiếp tục ủng hộ bổ sung hàng năm. Năm đầu khai trương quỹ (1997) số tiền ủng hộ là gần 500 nghìn đồng, thì năm tiếp theo (năm 1998) có số tiền ủng hộ gần 600 nghìn đồng… Hoặc như năm 2011 là 3 triệu đồng thì năm 2012 số tiền ủng hộ lên tới hơn 6 triệu đồng. Ngoài ra hàng năm dòng họ còn tích cực tham gia đóng góp cho quỹ KHKT của địa phương... Phong trào hoạt động KHKT của dòng họ Đặng có nhiều cá nhân tiêu biểu như các cụ: Đặng Văn Đồn, cụ Đặng Văn Hành (nay đã 90 tuổi), năm nào các cụ cũng gương mẫu tham gia ủng hộ quỹ. Ông Đặng Văn Nho, là thành viên tích cực của dòng họ, có năm đã ủng hộ quỹ 4 triệu đồng và còn thưởng riêng cho 2 cháu là học sinh giỏi trung học phổ thông năm 2012 mỗi cháu là 500 nghìn đồng. Ông Đặng Tiến Hải đã thường xuyên tham gia ủng hộ quỹ, năm 2012 đã ủng hộ 2 triệu đồng…
Với những hoạt động ấy, dòng họ Đặng đã nhiều lần được các các cấp, ngành, các tổ chức khen thưởng. Chính quyền địa phương đã ghi nhận dòng họ Đặng: “Là động lực, nhân tố góp phần thúc đẩy mạnh mẽ phong trào khuyến học khuyến tài của các dòng họ trên địa bàn xã”. Sau họ Đặng, tính đến nay xã Liên Hoà hiện có 85% các dòng họ đã từng bước xây dựng quỹ KHKT, trong đó có nhiều dòng họ đã có phong trào và hoạt động tích cực.
Đặng Đình Nguyễn
