Quảng Ninh có những gia đình mà từ ông bà, cha mẹ, đến con cháu đều gắn bó cuộc đời với hòn than. Những gia đình thợ mỏ nhiều thế hệ ấy không chỉ là tế bào của xã hội, mà còn giữ lửa, trao truyền "sợi chỉ đỏ" xuyên suốt qua nhiều thập kỷ, dệt nên nét văn hóa "Kỷ luật và đồng tâm" độc đáo và bản sắc đặc trưng Vùng mỏ.
Trong kỳ thời Pháp thuộc, rất nhiều người di cư từ các tỉnh đồng bằng sông Hồng và vùng Thanh Hoá - Nghệ An ra Vùng mỏ làm phu, sinh cơ lập nghiệp. Họ lập gia đình, sinh con và hình thành ở Quảng Ninh một kiểu gia đình đặc biệt, đó là gia đình thợ mỏ nhiều thế hệ, để rồi từ đó tạo ra sự hội tụ văn hoá mỏ.
Sau đó, có những dòng người liên tiếp đến các mỏ lập nghiệp, tạo ra sự quần tụ của các làng, khu phố công nhân mỏ. Nhờ đó, Quảng Ninh hình thành những xóm thợ, hay làng mỏ như: Làng mỏ Cao Sơn, Mông Dương, xóm thợ Mạo Khê, Hà Lầm... Có những làng mỏ, phố mỏ hình thành tự phát, nhưng cũng có chỗ được quy hoạch. Ví dụ như từ những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trước, lãnh đạo và thợ mỏ Cao Sơn đã thống nhất xây dựng làng mỏ Cao Sơn. Hiện nay, làng mỏ Cao Sơn đã thành 3 khu dân cư, với gần 1.000 gia đình.
Nghề mỏ vốn nhọc nhằn, hiểm nguy, nhưng điều kỳ diệu là sự nhọc nhằn ấy chưa bao giờ làm chùn bước các thế hệ thợ mỏ nối tiếp. Thế hệ thứ nhất là thế hệ của những năm tháng gian khó, khi việc khai thác than còn phụ thuộc vào sức người, công cụ lao động thô sơ, đến từ nhiều miền quê khác nhau, mang theo sự cần cù, kiên cường, đã đặt những viên gạch nền móng đầu tiên cho truyền thống ngành Than.
Thế hệ thứ hai tiếp nối công việc khi ngành Than bắt đầu bước vào giai đoạn cơ giới hóa. Họ tiếp thu kỹ thuật mới và là lực lượng nòng cốt trong giai đoạn khôi phục, phát triển kinh tế Vùng mỏ. Thế hệ thứ ba là những kỹ sư, thợ lành nghề được đào tạo bài bản, vận hành những hệ thống lò chợ hiện đại, tự động hóa, điều khiển từ xa thông qua màn hình máy tính.
Hiện nay, các gia đình thợ mỏ ở trong những phố mỏ, làng mỏ, xóm thợ vừa kể chủ yếu là kiểu 2 thế hệ, hoặc 3 thế hệ. Một số gia đình ở chung với nhau thành kiểu “tam đại đồng đường”, rất hiếm kiểu “tứ đại đồng đường”. Ở Công ty CP Than Vàng Danh, có những gia đình nhiều đời gắn bó với nghề mỏ. Gia đình anh Phạm Khắc Hưng, thợ lò bậc 5/5, công nhân Phân xưởng K12, có truyền thống 3 đời làm mỏ. Bố anh là ông Phạm Khắc Sáng, có 22 năm là công nhân khai thác mỏ. Anh nối nghiệp cha đã được hơn 30 năm và hiện nay con trai anh là Phạm Khắc Quang cũng đã theo nghề gần 2 năm. Anh Hưng lớn lên cùng những câu chuyện hầm lò của bố, rồi nối nghiệp ông và bây giờ đang kể cho con trai những câu chuyện làm mỏ của chính mình.
Những trường hợp gia đình 2 thế hệ gắn bó với mỏ rất phổ biến ở Quảng Ninh ví dụ như ông Nguyễn Thanh Du ở khu 3 phường Hà Lầm cả gia đình gồm vợ chồng và 3 người con đều làm ở Công ty CP Than Hà Lầm. Hay như gia đình anh Nguyễn Văn Phương trong một nhà có bố mẹ, đẻ, bác ruột, em họ đều làm ở Công ty Than Hạ Long.
Văn hóa thợ mỏ không chỉ được thể hiện ở nơi sản xuất, mà thấm đẫm trong từng nếp nhà. Kiểu gia đình thợ mỏ Quảng Ninh mang những nét đặc thù rất riêng mà ít nơi nào có được. Đó là sự gắn kết khăng khít, sự thấu hiểu sâu sắc giữa các thành viên, bởi họ có chung một "ngôn ngữ".
Trong kiểu gia đình này, người vợ, người mẹ trong gia đình thợ mỏ chính là hậu phương vững chắc nhất. Họ thấu hiểu sự nhọc nhằn của chồng, của con sau mỗi ca kíp, để rồi mỗi bữa cơm gia đình luôn sẵn sàng, ấm áp đón người thợ trở về. Không chỉ vậy, văn hóa mỏ còn được hun đúc từ phong trào thi đua "Bố mẹ lao động giỏi, con chăm ngoan, học giỏi".
Sự hy sinh, gương mẫu của người cha, sự tần tảo của người mẹ tại các phân xưởng sàng tuyển chính là bài giáo dục trực quan sinh động nhất dành cho con cái. Những phần thưởng, những buổi tuyên dương "Con thợ mỏ vượt khó học giỏi" do Tập đoàn và các công ty tổ chức hằng năm đã trở thành nguồn động viên tinh thần to lớn, chắp cánh cho các thế hệ tương lai. Sự sẻ chia ấy tạo nên một thứ tình cảm gia đình bền chặt, giúp người thợ mỏ yên tâm công tác.
Văn hóa thợ mỏ đã vượt ra khỏi phạm vi gia đình để trở thành văn hóa cộng đồng. Đó là sự gắn kết bền chặt giữa các gia đình trong cùng một khu tập thể, cùng một xóm mỏ. Họ coi nhau như ruột thịt, chia sẻ với nhau từ củ sắn, bát cơm trong những ngày gian khó và cùng sát cánh bên nhau khi hoạn nạn. Tình đồng nghiệp hòa quyện với tình làng, nghĩa xóm tạo nên một khối đại đoàn kết vững chắc. Theo ông Lê Thanh Xuân, Chủ tịch Công đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam, một trong những đặc trưng văn hóa thợ mỏ là tình đồng chí, đồng nghiệp, yêu thương giúp đỡ lẫn nhau.
Gia đình thợ mỏ Quảng Ninh là kiểu gia đình chịu ảnh hưởng nhiều bởi nếp sống ca kíp mệt nhọc. Tuy nhiên, cũng chính nếp sống ca kíp hiện đại đã có tác động tốt đến cuộc sống, làm thay đổi tư duy người công nhân theo hướng tích cực. Và đây cũng là nền tảng để giáo dục thế hệ sau về tình yêu lao động, ý thức tổ chức kỷ luật. Ngành Than đang bước đi trên con đường hiện đại hóa, nhưng những giá trị truyền thống gia đình vẫn luôn là điểm tựa tinh thần vững chắc nhất giữ cho mạch ngầm "vàng đen" luôn tuôn chảy.
