Cách đây tròn 90 năm, ngày 12/11/1936, dưới sự lãnh đạo của Đảng, hàng vạn thợ mỏ đã dũng cảm bãi công đòi quyền lợi thiết thân, làm nên thắng lợi lịch sử của cuộc Tổng bãi công. Chín thập kỷ đã đi qua kể từ cuộc Tổng bãi công năm 1936, nhưng tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” vẫn bền bỉ chảy trong mạch nguồn truyền thống của các thế hệ thợ mỏ. Bước vào giai đoạn phát triển mới, truyền thống ấy tiếp tục là động lực để TKV đẩy mạnh tái cơ cấu, đổi mới công nghệ, chuyển đổi số, hiện đại hóa sản xuất, hướng tới xây dựng tập đoàn kinh tế nhà nước mạnh, hiệu quả, bền vững, giữ vai trò nòng cốt trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Chín thập kỷ hun đúc bản lĩnh người thợ mỏ
Khẩu hiệu “Kỷ luật và Đồng tâm” từ cuộc đấu tranh oanh liệt năm 1936 đã trở thành biểu tượng về ý chí kiên cường, bản lĩnh của giai cấp công nhân Việt Nam; đồng thời hun đúc nên giá trị văn hóa, sức mạnh tinh thần bền bỉ của Nhân dân Quảng Ninh và các thế hệ người lao động ngành Than. Trong lịch sử Vùng mỏ, Quảng Ninh và ngành Than luôn gắn bó máu thịt, cùng tạo dựng những giá trị đặc trưng của vùng đất và con người nơi đây. Sau ngày giải phóng Khu mỏ 25/4/1955, những người thợ nhanh chóng khôi phục khai trường, ổn định sản xuất, đưa những tấn than vào phục vụ công cuộc xây dựng miền Bắc. Trải qua chiến tranh và bước vào thời kỳ đổi mới với nhiều khó khăn, thử thách, tinh thần ấy tiếp tục trở thành điểm tựa để ngành Than vượt khó, đổi mới và trưởng thành.
Sau những năm tháng vừa sản xuất, vừa chiến đấu, ngành Than bước vào một mặt trận mới: khôi phục, phát triển sản xuất, đáp ứng yêu cầu đổi mới của đất nước. Việc chuyển từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy quản lý, tổ chức lại sản xuất, nâng cao năng suất và hiệu quả hoạt động. Trong quá trình đó, ngành Than có những thời điểm phải đối mặt với khó khăn gay gắt về tổ chức sản xuất, thị trường, nguồn lực đầu tư cũng như việc làm, đời sống của người lao động. Phát huy truyền thống đoàn kết, kỷ luật và ý chí vượt khó, toàn ngành từng bước tháo gỡ khó khăn, ổn định sản xuất, tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển mới.
Một dấu mốc quan trọng là ngày 10/10/1994, Tổng công ty Than Việt Nam được thành lập theo Quyết định số 563/TTg của Thủ tướng Chính phủ, tiền thân của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) ngày nay. Sự kiện này tạo điều kiện tập trung nguồn lực, tổ chức lại sản xuất, củng cố kỷ cương quản lý, từng bước hình thành mô hình phát triển tập trung, thống nhất. Thời điểm mới thành lập, sản lượng than toàn ngành mới đạt khoảng 7 triệu tấn/năm. Đến năm 1997, sản lượng đạt 11,3 triệu tấn, lần đầu tiên vượt mốc 10 triệu tấn. Đến nay, sản lượng than bình quân của TKV đạt từ 37-40 triệu tấn/năm, tăng gần 6 lần so với thời điểm đầu thành lập.
Trên nền tảng đó, TKV từng bước phát triển qua các giai đoạn với những trọng tâm khác nhau. Giai đoạn 1994-2004 tập trung kiện toàn tổ chức, giải phóng năng lực sản xuất tại các mỏ, xây dựng kỷ cương trong quản lý, điều hành. Từ năm 2004-2014, quy mô hoạt động được mở rộng, mô hình công ty mẹ - công ty con từng bước hình thành, cơ chế quản trị doanh nghiệp tiếp tục được đổi mới. Giai đoạn 2014-2024 đánh dấu sự chuyển hướng từ chú trọng mở rộng quy mô sang nâng cao chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh. TKV đẩy mạnh tái cơ cấu, tinh gọn tổ chức, tập trung nguồn lực cho các ngành nghề kinh doanh chính, đồng thời hiện đại hóa quản trị doanh nghiệp theo hướng hiệu quả, bền vững.
Cùng với đổi mới tổ chức và quản trị, diện mạo sản xuất trên các khai trường, trong từng đường lò cũng có những thay đổi sâu sắc. Từ phương thức khai thác phụ thuộc chủ yếu vào sức người, nhiều công đoạn nặng nhọc trong khai thác, đào lò, vận tải, chống giữ đã từng bước được cơ giới hóa. Xe goòng dần được thay thế bằng hệ thống máng cào, băng tải; gỗ chống lò được thay bằng cột chống thủy lực, giàn chống tự hành. Nhiều dây chuyền cơ giới hóa, tự động hóa được đưa vào sản xuất; khoa học, công nghệ ngày càng được ứng dụng sâu rộng, góp phần nâng cao năng suất, cải thiện điều kiện làm việc và giảm sức lao động trực tiếp cho công nhân. Những đổi thay ấy là minh chứng rõ nét cho nỗ lực bền bỉ của các thế hệ thợ mỏ trên hành trình đưa ngành Than phát triển theo hướng hiện đại.
Gắn bó với ngành Than hơn 60 năm, ông Nguyễn Danh Ký, nguyên Bí thư đầu tiên Đảng ủy Than Quảng Ninh, vẫn nhớ những năm tháng sản xuất đầy gian khó. Khi ấy, điều kiện khai thác còn nhiều hạn chế, phần lớn công việc dựa vào sức người; lao động nặng nhọc, đời sống thợ mỏ còn không ít thiếu thốn. Nhưng trong hoàn cảnh ấy, tình đồng đội, đồng nghiệp càng thêm bền chặt. Những người thợ cùng ăn, cùng làm, sẻ chia khó khăn, nương tựa vào nhau để giữ vững từng ca sản xuất.
“Càng trong khó khăn mới càng thấy hết giá trị của ‘Kỷ luật và Đồng tâm’. Với tôi, đó chưa bao giờ chỉ là một khẩu hiệu, mà đã trở thành nếp nghĩ, cách sống và cách làm việc của nhiều thế hệ thợ mỏ. Ở nơi tầng than, đường lò, kỷ luật là yêu cầu để bảo đảm an toàn, sản xuất; còn đồng tâm là sự gắn bó, sẻ chia và trách nhiệm giữa những người cùng làm việc, cùng vượt qua gian khó. Chính sức mạnh ấy đã giúp các thế hệ thợ mỏ đứng vững trước những thử thách và cùng nhau đưa ngành Than đi qua nhiều chặng đường phát triển”... Ông Ký chia sẻ.
Vững bước trong kỷ nguyên mới
TKV đã vượt qua nhiều khó khăn, thách thức để không ngừng chuyển mình và phát triển. Từ nền tảng là tổng công ty nhà nước, sau 30 năm, TKV đã trở thành tập đoàn kinh tế nhà nước quy mô lớn, là một trong 3 trụ cột bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đóng góp quan trọng vào sự phát triển của đất nước. Tổng tài sản của TKV tính đến cuối năm 2025 đã tăng hơn 97 lần so với năm mới thành lập, bảo toàn và phát triển vốn nhà nước; doanh thu tăng trưởng vượt bậc với tốc độ tăng trưởng bình quân 18%/năm. Trong khi năm 1995 doanh thu 2.500 tỷ đồng, đến năm 2025 doanh thu đạt hơn 160.000 tỷ đồng. Lợi nhuận trước thuế từ 40 tỷ đồng năm 1995 đến năm 2025 đạt gần 7.000 tỷ đồng. Nhờ việc sản xuất kinh doanh hiệu quả, TKV đã đóng góp đáng kể vào ngân sách nhà nước, đặc biệt tại thành phố Quảng Ninh.
Trong giai đoạn 2014-2023, TKV đã hoàn thành thực hiện “Đề án đảm bảo môi trường cấp bách ngành Than giai đoạn 2016-2020”, bảo đảm cam kết với Quảng Ninh để giải quyết các nguy cơ, thách thức về môi trường, phòng chống thiên tai xuất hiện sau đợt mưa lũ lịch sử năm 2015, bảo đảm an toàn cho sản xuất và dân cư, bảo vệ môi trường chung, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Tại Lễ kỷ niệm 90 năm Ngày Truyền thống công nhân Vùng mỏ - Truyền thống ngành Than (12/11/1936 - 12/11/2026), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu ngành Than tiếp tục tạo chuyển biến mạnh mẽ về năng suất, trình độ công nghệ và năng lực làm chủ sản xuất. Trong đó, cần đẩy mạnh cơ giới hóa, tự động hóa, chuyển đổi số trong các khâu thăm dò, khai thác, chế biến, vận tải và điều hành; ưu tiên những công nghệ giúp giảm lao động nặng nhọc, kiểm soát nguy cơ mất an toàn, tiết kiệm năng lượng và hạn chế tổn thất tài nguyên. Việc đầu tư công nghệ phải gắn với điều kiện thực tế của từng đơn vị, mang lại hiệu quả thiết thực và cải thiện môi trường làm việc cho người lao động.
Cùng với đổi mới công nghệ, việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao được xác định là yếu tố then chốt. Ngành Than cần tăng cường liên kết với các cơ sở đào tạo, tổ chức nghiên cứu, xây dựng đội ngũ kỹ sư, chuyên gia và công nhân kỹ thuật lành nghề; khuyến khích, khen thưởng xứng đáng những sáng kiến có giá trị thực tiễn. Đặc biệt, sự kết hợp giữa kinh nghiệm của người thợ với tri thức khoa học, công nghệ hiện đại sẽ tạo động lực giải quyết những bài toán khó trong sản xuất, nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả khai thác.
Trên cơ sở đó, TKV xác định trong giai đoạn phát triển mới, nhiệm vụ trọng tâm là nâng cao hiệu quả khai thác, sử dụng tài nguyên, gia tăng giá trị sản phẩm, đồng thời hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Theo định hướng đến năm 2030, TKV phấn đấu trở thành tập đoàn kinh tế nhà nước mạnh, có cơ cấu kinh doanh hợp lý, tập trung vào 4 lĩnh vực chủ lực gồm than, khoáng sản, điện và vật liệu nổ công nghiệp; không ngừng nâng cao hiệu quả hoạt động, năng lực cạnh tranh, mở rộng hợp tác quốc tế, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội đất nước.
Trong đó, than tiếp tục là lĩnh vực cốt lõi. Hướng phát triển đang chuyển dần từ chiều rộng sang chiều sâu; cùng với tận dụng tối đa khả năng khai thác lộ thiên tại những mỏ còn điều kiện, TKV tập trung phát triển các mỏ hầm lò công suất lớn, đẩy mạnh cơ giới hóa đồng bộ, ứng dụng công nghệ tiên tiến, nâng cao chất lượng sản phẩm và sử dụng tiết kiệm, hiệu quả tài nguyên. Trên nền tảng công nghiệp than, lĩnh vực khoáng sản cũng được định hướng tăng cường chế biến sâu, từng bước tạo ra những sản phẩm có giá trị gia tăng cao như đồng kim loại, phôi thép, alumin - nhôm, titan, đất hiếm. Công nghiệp cơ khí tập trung chế tạo vật tư, thiết bị phục vụ cơ giới hóa khai thác than hầm lò và khai thác, chế biến khoáng sản.
Ông Vũ Anh Tuấn, Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV), cho biết: Để hiện thực hóa bước chuyển này, nguồn lực đầu tư tiếp tục được dành ở quy mô lớn. Theo định hướng, tổng mức đầu tư giai đoạn 2025-2030 khoảng 173.000 tỷ đồng, trong đó công nghiệp than 60.000 tỷ đồng, công nghiệp khoáng sản 98.000 tỷ đồng, công nghiệp điện 5.000 tỷ đồng, vật liệu nổ công nghiệp và các lĩnh vực khác 10.000 tỷ đồng. Đến năm 2030, mục tiêu sản lượng than thương phẩm đạt 35-40 triệu tấn, nhập khẩu 15-20 triệu tấn; cùng với đó là phát triển sản xuất alumin, nhôm, đồng, titan, đất hiếm, vật liệu nổ công nghiệp và sản xuất điện.
Trải qua 90 năm xây dựng và phát triển, tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” tiếp tục là sức mạnh để các thế hệ thợ mỏ vượt qua khó khăn, thử thách, không ngừng đổi mới, làm chủ công nghệ và nâng cao hiệu quả sản xuất. Tiếp nối truyền thống vẻ vang, ngành Than đang vững bước trên hành trình hiện đại hóa, sử dụng hiệu quả tài nguyên, phát triển bền vững, tiếp tục khẳng định vai trò trụ cột trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đóng góp vào sự phát triển giàu mạnh của đất nước.
