Cùng với đổi mới công nghệ khai thác, ngành Than đang đẩy mạnh đầu tư các công trình xử lý nước thải, kiểm soát bụi, thu gom chất thải và phục hồi môi trường sau khai thác trên địa bàn Quảng Ninh. Những chuyển biến này không chỉ góp phần giảm áp lực lên môi trường sinh thái, mà còn hướng tới mục tiêu xây dựng Vùng mỏ phát triển hài hòa, nâng cao chất lượng sống của người dân.
Chủ động kiểm soát nguồn thải
Với Quảng Ninh, ngành Than giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, bảo đảm việc làm, nguồn thu ngân sách và an ninh năng lượng. Tuy nhiên, đặc thù khai thác, chế biến, vận chuyển than cũng đặt ra những yêu cầu ngày càng cao về bảo vệ môi trường. Nước thải phát sinh trong quá trình khai thác hầm lò; bụi tại các khai trường, tuyến vận chuyển; lượng đất đá lớn tại các bãi thải… mỗi công đoạn sản xuất đều cần được kiểm soát chặt chẽ để hạn chế tác động đến môi trường và khu dân cư.
Một trong những trọng tâm là xử lý nước thải mỏ. Quá trình khai thác than, nhất là ở các mức sâu, phát sinh lượng nước lớn cần được thu gom, xử lý trước khi xả ra môi trường. Nếu không được kiểm soát tốt, nước thải có thể mang theo chất rắn lơ lửng, sắt, mangan và các thành phần cần xử lý, ảnh hưởng đến chất lượng nguồn tiếp nhận.
Hiện TKV duy trì hệ thống các trạm xử lý nước thải mỏ với quy mô lớn trên địa bàn Quảng Ninh. Các đơn vị đang vận hành 48 trạm xử lý nước thải mỏ, 39 trạm xử lý nước thải công nghiệp và 80 trạm xử lý nước thải sinh hoạt tập trung. Hệ thống này góp phần kiểm soát nguồn thải phát sinh từ hoạt động khai thác, chế biến và sinh hoạt tại các cơ sở sản xuất, tạo nền tảng để ngành Than duy trì sản xuất gắn với yêu cầu bảo vệ môi trường.
Chất lượng vận hành tại các trạm luôn được các đơn vị chú trọng. Công tác kiểm tra thiết bị, theo dõi thông số kỹ thuật, điều chỉnh lượng hóa chất và giám sát chất lượng nước đầu ra luôn được các đơn vị thực hiện nghiêm túc. Cùng với đó, các đơn vị còn chủ động bảo dưỡng, sửa chữa, xây dựng phương án ứng phó khi lưu lượng nước tăng đột biến hoặc xảy ra sự cố, tránh để những bất thường trong vận hành ảnh hưởng đến môi trường.
Ông Lê Đăng Long (Trạm xử lý nước thải -97,5 Mông Dương), chia sẻ: “Công việc tại trạm xử lý đòi hỏi công nhân vận hành phải theo dõi thường xuyên các thông số kỹ thuật. Lưu lượng nước đầu vào, tình trạng thiết bị, liều lượng hóa chất, đến chất lượng nước đầu ra đều phải được kiểm tra theo quy trình. Vào mùa mưa, lượng nước thoát từ mỏ tăng, nên công nhân phải chủ động hơn để hệ thống hoạt động ổn định”.
Hệ thống phun sương cao áp công suất lớn được bố trí tại khu vực chế biến than của Công ty CP Than Cao Sơn.
Bên cạnh xử lý nước thải, kiểm soát bụi là nhiệm vụ có tác động trực tiếp đến điều kiện lao động và đời sống người dân tại các khu vực gần mỏ. Bụi có thể phát sinh trong quá trình xúc bốc đất đá, sàng tuyển, rót than, vận chuyển trên đường chuyên dụng và hoạt động tại các bãi thải.
Những năm gần đây, các đơn vị ngành Than đã tăng cường đầu tư hệ thống phun sương cao áp, xe tưới nước chuyên dụng, thiết bị vệ sinh đường và giải pháp che chắn tại những vị trí có nguy cơ phát sinh bụi. Năm 2026, các đơn vị trên địa bàn Quảng Ninh đang vận hành 120 hệ thống phun sương dập bụi cao áp và 167 xe tưới nước chuyên dụng. Cùng với việc cải thiện thiết bị, công tác vệ sinh mặt bằng, kiểm soát tốc độ phương tiện và duy trì độ ẩm trên các tuyến vận chuyển được chú trọng hơn.
Cùng với các biện pháp dập bụi trực tiếp, việc chuyển đổi phương thức vận chuyển than đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong tổ chức sản xuất. Các đơn vị đang từng bước thay thế vận chuyển bằng ô tô trên những tuyến phù hợp bằng hệ thống băng tải kín giúp giảm áp lực giao thông, hạn chế bụi và tiếng ồn, đồng thời nâng cao hiệu quả vận chuyển.
Một trong những công trình đáng chú ý là hệ thống băng tải vận chuyển than Núi Béo - Hà Tu - Trung tâm Chế biến và kho than tập trung của Công ty Tuyển than Hòn Gai - Vinacomin, có mức đầu tư hơn 760 tỷ đồng, chiều dài trên 8,85km. Hệ thống góp phần kết nối các khâu vận chuyển, tạo điều kiện tổ chức dòng than tập trung hơn, giảm sự phụ thuộc vào phương tiện vận tải truyền thống tại những khu vực có mật độ hoạt động công nghiệp cao; giảm tác động đến môi trường đô thị và khu dân cư.
Tuyến băng tải vận chuyển than Núi Béo - Hà Tu - Trung tâm chế biến - Làng Khánh của Công ty Tuyển than Hòn Gai được đầu tư đồng bộ.
Ông Doãn Đình Văn, Phó Giám đốc Công ty Tuyển than Hòn Gai, cho biết: "Vận tải bằng băng tải là giải pháp quan trọng để nâng cao năng lực vận chuyển, đồng thời giảm tác động đến môi trường. Bởi vậy, thời gian qua Công ty Tuyển than Hòn Gai đã tập trung đầu tư 3 dự án băng tải kết nối đồng bộ từ các mỏ vùng Hòn Gai qua trung tâm chế biến đến cảng Làng Khánh".
Quản lý chất thải cũng là một mắt xích không thể thiếu trong quá trình xây dựng môi trường sản xuất sạch. Hoạt động khai thác, chế biến than phát sinh nhiều loại chất thải, từ rác sinh hoạt, phế liệu công nghiệp đến dầu thải, giẻ lau dính dầu và các chất thải nguy hại trong quá trình sửa chữa, bảo dưỡng thiết bị. Mỗi loại chất thải cần được phân loại, thu gom, lưu giữ và xử lý theo đúng quy định, tránh tình trạng tồn đọng kéo dài hoặc phát tán ra môi trường.
Hiện các nhà máy xử lý chất thải nguy hại của TKV tại Quảng Ninh thu gom, xử lý gần 4.000 tấn chất thải/năm. Cùng với năng lực xử lý tập trung, các đơn vị đã chú trọng thực hiện nghiêm việc phân loại ngay tại nguồn, bố trí khu lưu giữ bảo đảm yêu cầu kỹ thuật, kiểm soát quá trình vận chuyển và bàn giao cho cơ sở có chức năng phù hợp.
Hài hòa sản xuất với đời sống khu dân cư
Nếu xử lý nước thải, dập bụi và thu gom chất thải giúp hạn chế tác động phát sinh trong quá trình sản xuất, thì cải tạo bãi thải, hoàn nguyên và phục hồi thảm thực vật là nhiệm vụ lâu dài, góp phần khắc phục những biến đổi của địa hình sau khai thác. Đây cũng là một trong những thách thức lớn đối với ngành Than tại Quảng Ninh - nơi nhiều bãi thải có diện tích rộng, địa hình cao, dốc và chịu tác động trực tiếp của thời tiết.
Những năm qua, TKV và các đơn vị thành viên đã triển khai nhiều chương trình cải tạo, phục hồi môi trường, trồng cây tại bãi thải, khai trường kết thúc khai thác và những khu vực có điều kiện phù hợp. Mỗi năm, Tập đoàn chi hơn 1.500 tỷ đồng cho công tác bảo vệ môi trường. Năm 2026, kinh phí dành cho môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu tại Quảng Ninh dự kiến hơn 1.100 tỷ đồng, cùng kế hoạch trồng cây phủ xanh trên diện tích hơn 180ha.
Bà Nguyễn Thị Thanh (khu phố 6, phường Cẩm Phả) cho biết: "Nhờ các đơn vị ngành Than chú trọng công tác bảo vệ môi trường nên đã hạn chế rất nhiều bụi từ các bãi thải bay về các khu dân cư. Cụ thể như tại khu phố chúng tôi, tình trạng bụi than, nhất là vào mùa hanh khô đã giảm đi rất nhiều".
Mặt bằng sản xuất của Công ty Than Mạo Khê được duy trì xanh, sạch, đẹp, góp phần bảo đảm môi trường làm việc an toàn và thân thiện.
Tại những bãi thải đã kết thúc đổ thải, việc tạo lập thảm xanh giúp cải thiện cảnh quan, hạn chế bụi phát tán và giảm tác động của mưa trực tiếp lên bề mặt đất đá. Tuy nhiên, trồng cây phải được đặt trong tổng thể phương án cải tạo, phục hồi môi trường. Các đơn vị cần tuân thủ thiết kế bãi thải, kiểm soát độ ổn định của sườn tầng, duy trì hệ thống thoát nước mặt và thường xuyên kiểm tra những vị trí có nguy cơ xói lở, nhất là trước mùa mưa bão.
Cùng với đó, việc thu hồi, tái sử dụng đất đá thải mỏ cho các mục đích phù hợp đang mở ra hướng tiếp cận mới trong sử dụng tài nguyên. Nếu được đánh giá đầy đủ về chất lượng, cấp phép và tổ chức theo đúng quy định, một phần đất đá thải có thể được tận dụng làm vật liệu san lấp, góp phần giảm áp lực lên các bãi thải và tiết kiệm tài nguyên tự nhiên.
Hệ thống lưới chắn bụi tại khu vực kho, cảng Làng Khánh của Công ty Tuyển than Hòn Gai.
Tuy nhiên, khả năng hài hòa giữa hoạt động sản xuất và đời sống người dân thời gian tới vẫn cần có những giải pháp tối ưu hơn. Tại các khu vực khai thác, vận chuyển than gần khu dân cư, những vấn đề như bụi, tiếng ồn, thoát nước và an toàn bãi thải cần được theo dõi thường xuyên. Doanh nghiệp phải chủ động nhận diện nguy cơ, khắc phục hạn chế ngay từ cơ sở; chính quyền địa phương tăng cường kiểm tra, giám sát và tiếp nhận phản ánh của người dân; các cơ quan chuyên môn cần kịp thời hướng dẫn, xử lý những vấn đề vượt thẩm quyền của cơ sở.
Cùng với đầu tư hạ tầng, ứng dụng công nghệ và nâng cao chất lượng quản lý môi trường cần được đẩy mạnh. Việc tăng cường quan trắc, theo dõi dữ liệu, kiểm tra hiện trường và công khai thông tin theo quy định sẽ giúp phát hiện sớm nguy cơ, nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp và hiệu quả giám sát của cơ quan quản lý. Đặc biệt, ý kiến của người dân tại các khu vực chịu tác động trực tiếp cần được tiếp nhận, xác minh và xử lý kịp thời, tạo sự đồng thuận giữa hoạt động sản xuất với cộng đồng.
Vùng than Quảng Ninh đang đứng trước yêu cầu phát triển mới, trong đó hiệu quả kinh tế phải song hành với chất lượng môi trường và đời sống cộng đồng. Để mục tiêu “Sáng - Xanh - Sạch” trở thành kết quả thực chất, ngành Than cần tiếp tục nâng cao hiệu quả vận hành, kiểm soát chặt nguồn thải, phục hồi môi trường và đặt trách nhiệm với người dân ở vị trí trung tâm. Khi sản xuất phát triển đi cùng môi trường được gìn giữ, ngành Than mới có thể phát triển bền vững, đóng góp thiết thực, lâu dài cho Quảng Ninh và các thế hệ mai sau. Đây là yêu cầu xuyên suốt trong chặng đường phía trước.
