Nếu dạy và học là tốt thì “dạy thêm, học thêm”... càng tốt. Nhà giáo Nguyễn Ngọc Lanh, với 55 năm trong nghề, đã có ý kiến nhận xét như vậy.
Học thêm rất tốt cho Tiến sĩ
Năm 1951, khi là học sinh cấp 2 tôi đã được khen vì “dạy thêm” trong tất cả mọi dịp nghỉ hè của các em, tôi nhân tiện dạy cho trẻ em hàng xóm có nhu cầu “học thêm”. Quả là năm sau chúng học tốt hơn. Năm 1954, về Hà Nội học ĐH, tôi dạy thêm ở nhà, rồi dạy bổ túc văn hoá suốt 10 năm, tạm đủ tiền chi tiêu. Sau 55 năm dạy học (và chắc còn được dạy tiếp), tôi chỉ mong học sinh mọi cấp cứ cố mà “học thêm” và các thầy cô cũng cố mà “dạy thêm”. Học kém cần học thêm đã dành, nhưng học giỏi muốn học thêm thì có gì sai? Có người nói, cần cấm hẳn dạy thêm, học thêm ở bậc tiểu học (kể cả các cháu “ngồi nhầm lớp” hay sao?), nhưng ở bậc Tiến sĩ thì tôi chỉ mong học viên học thêm cho đảm bảo năng lực so với tấm bằng. Ai nói nhu cầu học thêm và dạy thêm của xã hội là “có thật”, cũng chính xác như nói nhu cầu học và dạy là có thật. Lương thấp - nhu cầu dạy thêm phình gấp đôi Sự phẫn nộ với tình trạng dạy thêm, học thêm hiện nay là ở chỗ, nó tràn lan và triền miên, không chế ngự nổi, khiến hầu hết học sinh đang tuổi ăn, tuổi chơi, tuổi ngủ không đủ thời gian nghỉ ngơi vì chạy theo cường độ học tập. Trong đợt thảo luận vừa qua, 3 nguyên nhân lớn đã được rút ra về tình trạng dạy thêm, học thêm quá đáng như hiện nay, là: có cầu ắt có cung, chương trình quá nặng, tiền lương giáo viên thấp. Tôi xin bổ sung 2 nguyên nhân “nhỏ” nữa: Một là, do cách thi cử khiến không học thêm không được. Hai là, cha anh không thể kèm cặp nổi con em do cách dạy ở trường quá lạ lẫm. Nhu cầu học thêm thì, từ cổ xưa, thời nào cũng có, cũng được khuyến khích. Cho dù lương thầy cô đủ sống, nhưng nếu nhu cầu này là bức bách thì người học và phụ huynh vẫn tạo ra một mức thù lao phù hợp để được đáp ứng. Nhưng “nhu cầu” đến mức quá đáng như hiện nay thì do chương trình quá nặng nề, dù cứ cho là lương không thấp. Nếu lương vẫn quá thấp thì nhu cầu phình gấp đôi ngay. Chỉ có Bộ GD-ĐT và Nhà nước mới khắc phục nổi hai nguyên nhân này chứ không phải những chỉ thị cấm đoán hay hạn chế, hay ý chí của thầy cô và phụ huynh mà xong được. Nhà giáo làm thêm dễ bị đánh giá thấp Tình hình dạy thêm học thêm quá đáng như hiện nay không phải được hình thành trong ngày một ngày hai, mà là dần dần - phải vài chục năm. Nhưng vì sao hồi “bao cấp”, thầy cô giáo khổ hơn ngày nay rất nhiều mà không ai dạy thêm để kiếm tiền? Xin thưa, khi đó, ai cũng khổ, giáo viên không khổ hơn những người khác. Do vậy, chịu đựng tập thể đúng là dễ dàng hơn riêng mình chịu khổ. Sau đổi mới, đời sống ai cũng “đi lên”, nhưng giáo viên “đi lên” chậm chạp nhất, khiến cả xã hội phải thương hại. Trong khi, các công chức không bị hạn chế khi chọn việc làm thêm để thu nhập gấp 2-3 lần lương, thì nghề dạy học, dù thê thảm đến thế, nhưng nếu thầy cô giáo lại cam tâm đi “bất cứ đâu” và làm “bất cứ việc gì” (dù lương thiện), thì cũng khiến nghề dạy bị đánh giá thấp hơn, xã hội cũng như truyền thống tôn sư của dân tộc đều không cho phép. Trong hoàn cảnh lương chỉ đủ chi tiêu 10-12 ngày như thế, nếu thầy cô giáo được tăng thêm 25% hay 50% lương mà gọi là “ưu đãi” cũng chẳng sai. Chung quy, họ vẫn không đủ sống, vẫn khổ so với công chức các ngành khác. Hai vợ chồng nhà giáo đã khổ, lại dạy môn Giáo dục công dân và dạy Địa lý còn khổ đến đâu? Giáo viên dạy thêm là làm đúng nghề Bần cùng mới phải làm thêm, nếu vậy, xã hội nào cũng mong công chức làm thêm đúng ngành nghề vì có lợi cho sự trau dồi nghề nghiệp, do vậy có lợi cho xã hội. Nhưng nếu xà xẻo vào “8 giờ vàng ngọc” để làm thêm bằng nghề phụ, mà thu nhập gấp vài ba lần lương 8 giờ làm nghề chính, thì rõ ràng là có vấn đề. Nếu không chịu chuyển nghề thì có lẽ “nghề chính” chỉ là chỗ để làm chơi, ăn thật. Thầy cô giáo thì khác. Dạy thêm là làm đúng nghề. Không kể đến số rất ít không giữ được phẩm chất, hầu hết các thầy cô dạy thêm là hoàn toàn lương thiện. Họ phải dạy đủ số giờ chính khoá, phải lấy giờ nghỉ bản thân để dạy thêm, nếu mỗi giờ nghỉ thu nhập gấp đôi lương thì rất đúng quy định. Và không phải thầy cô dạy môn nào cũng đều được học sinh yêu cầu dạy thêm. Thầy cô phải dạy thêm rất khác với số ít anh công an “làm thêm” (trong giờ Nhà nước) khi linh động trong kiểm tra giao thông, anh hải quan dễ dãi trong soát hàng nhập khẩu, anh thuế vụ chiếu cố trong khai thuế... Nếu không thấy tiêu cực xâm nhập giáo dục là muộn nhất, nhẹ nhất, dễ sửa nhất thì cái nhìn xã hội của chúng ta chưa thật đầy đủ, bao quát. Học thêm vì lớp trước không thể kèm nổi lớp sau Chương trình học nặng nề là một nguyên nhân gây ra nhu cầu học thêm. Đó là trách nhiệm của Bộ GD-ĐT. Nhưng cách dạy ở lớp, ở trường như thế nào mà, anh chị học lớp trên không kèm nổi em ở lớp dưới, thậm chí cha mẹ dù ở trình độ cao vẫn không kèm nổi con cái thì quả là lạ. Cứ phải tới lớp học thêm của thầy cô giáo. Điều này, cũng chỉ có Bộ GD-ĐT mới khắc phục được. Cuối cùng, là áp lực của thi cử. Số học sinh cứ tăng nhanh hàng năm, còn mức tăng trong đào tạo nghề thì chậm hơn nhiều. Chúng ta mới phổ cập cấp 1, chả lẽ học xong cấp hai thì chăn trâu cắt cỏ, xong cấp 3 thì trộn vữa gánh gạch (?). Ngoài ra, còn phải nói đến cách thức thi cử. Ví dụ, cách thi vào đại học từ 30 năm nay khiến học sinh không học thêm không thể trúng tuyển. Thoạt đầu chỉ lớp 12 phải học thêm, cứ thế áp lực cạnh tranh tăng dần, khiến mẫu giáo cũng phải học thêm. Dường như chúng ta chưa ham mở trường dạy các nghề xã hội cần hơn là ham mở các trường đại học. Điều đó chả lẽ tại thầy cô, phụ huynh hay học sinh? Có người bảo, hiện nay tới 80 hay 90% học sinh học xong trung học buộc phải thử sức qua các kỳ thi tuyển vào đại học vì không có lối thoát khác. Họ phải học thêm thì đâu phải lỗi của họ? Như vậy, tôi nghĩ rằng, sẽ không có chuyện lãnh đạo Bộ GD-ĐT sắp “cấm tiệt” dạy thêm và học thêm. Cấm như vậy không những phạm luật mà còn không cấm nổi. Lần này, các thầy cô giáo, học sinh, phụ huynh và nói chung là xã hội - đều mong rằng ngành giáo dục sẽ xử lý vấn đề một cách khoa học, thấu đáo và khả thi.
