Khi ngành Than đang ra sức giữ chân thợ lò bằng cách tạo cho họ một môi trường làm việc tốt hơn thì không ít người lại "dứt áo" ra đi. Tại sao thợ lò hiện nay không yêu mỏ, không say ánh đèn lò, gắn bó với cuốc, choòng như thế hệ cha ông họ nữa?
Thợ lò ngày càng già
Những gương mặt thợ lò mà tôi gặp ở Mạo Khê, Vàng Danh, Hà Lầm, Hà Tu, Dương Huy hay Thống Nhất đã không còn trẻ nữa. Thực tế, mức lương thợ đào lò dao động trong khoảng 20 hay 30 triệu đồng/tháng như một vài năm trước giờ không mấy người đạt được. Mức lương hiện tại quả thực không còn sức hút với lao động trẻ, không đủ khiến họ đặt bút đăng ký học trường nghề của ngành Than.
Chúng tôi đến Trường Cao đẳng nghề Than - Khoáng sản Việt Nam, Phân hiệu Hoành Bồ, ngôi trường khá vắng vẻ. Dù đã hỗ trợ học phí, chi phí sinh hoạt ăn, ở nhưng học sinh theo học vẫn khá ít. Cán bộ Nhà trường phải đi khắp miền Trung rồi Tây Bắc, đến các vùng sâu, vùng xa để tuyển sinh nhưng cũng rất khó khăn.
Anh Hoàng Văn Hiếu, Phó Trưởng Phân hiệu đào tạo Hoành Bồ, chia sẻ: “60 cán bộ của Phân hiệu phải chia ra để tham gia tuyển sinh khắp các tỉnh nhưng vẫn không đủ học sinh”. Đó cũng là lý do vì sao lực lượng thợ mỏ giờ có quê hương ở nhiều nơi xa và không ít người là đồng bào dân tộc thiểu số, con em những nơi kinh tế đặc biệt khó khăn.
Đào tạo xong xuôi rồi thợ lò vẫn bỏ. Nhiều thợ lò làm được một vài năm quen việc rồi thì lại bỏ mỏ. Nguyên nhân được chỉ ra là nhiều phụ huynh e ngại không muốn cho con mình theo nghề mỏ vì nghề này vất vả, độc hại và nguy hiểm. Một số công nhân bỏ việc đã ảnh hưởng lớn đến tâm lý của học sinh đang học nghề mỏ. Tỷ lệ học sinh bỏ cao. Lượng học sinh hao hụt nhiều nhất là trong quá trình thực tập sản xuất. Chỉ 10 tháng đầu năm 2017, đã có 70 học sinh bỏ học, trong đó có 36 em bỏ học khi đang thực tập sản xuất. Lớp trẻ bỏ mỏ nhiều hơn nên tuổi đời bình quân của thợ lò cũng ngày càng tăng. Thợ lò bỏ việc. Học sinh theo ngành mỏ cũng khó tuyển. Công cuộc trẻ hóa đội ngũ thợ lò đang là bài toán nan giải đặt ra cho TKV.
Thợ lò chưa mặn mà có lẽ cũng vì tính chất công việc hầm lò. Khi trữ lượng than vơi dần, than lộ thiên dần hết, người ta phải đi vào lòng đất và ngày càng đi sâu hơn để có những chuyến than ra. Vậy nên, hàm lượng kỹ thuật đầu tư nhiều hơn, người thợ cũng cần giỏi nghề hơn. Thêm nữa, các đơn vị ngành Than càng khai thác xuống sâu thì mức độ nguy hiểm xảy ra do nguy cơ bục nước, cháy nổ khí, tính chất độc hại của môi trường làm việc và độ phức tạp của địa hình... càng cao hơn.
Đơn cử như câu chuyện khó khăn của Công ty Than Thống Nhất. Hiện Công ty đang khai thác hầm lò ở 2 khu vực Lộ Trí và Yên Ngựa (TP Cẩm Phả), với 11 công trường khai thác, 4 công trường đào lò, 12 phân xưởng. Thời gian gần đây, do điều kiện địa chất biến động mạnh, đặc biệt là tại khu vực phía Tây thường xuyên xảy ra hiện tượng đá nổi cục bộ trước gương, dẫn đến phải tạm dừng khai thác lò chợ, đào thượng tránh đá, rút thiết bị lò chợ cũ sang lò chợ mới làm giảm sản lượng khai thác, ảnh hưởng đến sản xuất. Bài toán thiếu thợ lò đang là một trong những vấn đề cấp bách của đơn vị. Hiện nay, Công ty đang đối diện với nhiều khó khăn trong việc tuyển sinh và đào tạo đội ngũ công nhân kỹ thuật mỏ hầm lò. Năm 2017, Công ty chỉ tuyển được 150 học sinh, thiếu 100 em so với kế hoạch.
Điểm sáng Hà Lầm
Trong bức tranh chung xám màu thì Công ty CP Than Hà Lầm lại nổi lên như một điểm sáng. Anh Trịnh Ngọc Toản, Chủ tịch Công đoàn Công ty đưa chúng tôi đến công trường khai thác giếng đứng -300 của Công ty. Một người đàn ông mặc bộ comple nhìn thấy chúng tôi chào niềm nở. Anh Toản giới thiệu, đó là thợ lò Nguyễn Văn Trình. Bắt tay anh, tôi hỏi: "Anh vừa đi họp về à?". Anh Trình bảo: "Không, mình vừa dưới lò lên đấy!".
Anh Toản bảo, anh Trình là thợ lò "100%". Tôi đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác khi thấy anh Trình tiến đến chiếc ô tô đắt tiền, nhẹ nhàng mở cửa xe, nổ máy. Anh Toản bảo tôi, thợ lò hiện đại bây giờ phải thế. Thu nhập của họ dư sức mua ô tô ấy chứ. Những người như anh Trình không còn là hy hữu nữa. Có lẽ vì thế, khi tôi hỏi có bao nhiêu thợ lò ở mỏ Hà Lầm mua được ô tô rồi thì anh Toản lắc đầu bảo: "Chịu, không thể thống kê hết được".
Chị Vũ Thị Lan Hương, Phó Quản đốc Phân xưởng Đời sống, Công ty CP Than Hà Lầm, cho biết: Công nhân ở đây được ăn tự chọn 22 món, quần áo, thiết bị bảo hộ không cần lo. Khẩu phần ăn của thợ lò cao hơn người lao động gián tiếp rất nhiều. Hiện, Công ty có 148 phòng ở đủ đáp ứng nhu cầu cho những công nhân chưa lập gia đình. Thu nhập bình quân của người lao động trong toàn Công ty đạt khoảng 12 triệu đồng/tháng, lương thợ lò cao hơn, bình quân mức 14 triệu đồng/tháng.
Cùng với anh Trình, thợ lò Nguyễn Trọng Thái cũng là một trong những thợ lò tiêu biểu của Công ty CP Than Hà Lầm cũng như Tập đoàn. Anh Thái không chỉ nổi tiếng bởi năng suất đào lò cao trong Công ty mà còn là một trong những thợ lò có thu nhập cao nhất TKV. Thu nhập của anh luôn đảm bảo ở mức trên 365 triệu đồng/năm. Năm 2017, thu nhập của anh Thái cao hơn. Công ty có hơn 40 thợ lò thu nhập đạt mức trên 500 triệu đồng/năm. Với mức thu nhập cao và đời sống đảm bảo như vậy, ở Công ty CP Than Hà Lầm rất hiếm gặp tình trạng thợ lò bỏ việc.
Lý giải nguyên nhân có được mức thu nhập cao, anh Trịnh Ngọc Toản kể lại câu chuyện chống lò xưa và nay khác nhau thế nào. Chuyện chống lò thủ công bằng cột gỗ ở Hà Lầm giờ như là... chuyện cổ tích. Thời khó khăn gian khổ, thiếu thốn trăm bề đó đã qua lâu rồi. Giờ đây, lò đã chống hoàn toàn bằng cột thủy lực. Thêm nữa, Hà Lầm đang khai thác ở đường lò xuyên vỉa giếng đứng mức -300, mở ra diện sản xuất mới với hệ thống lò chợ cơ giới hóa với công suất 1,2 triệu tấn/năm. Hệ thống này đã vận hành và ngày càng phát huy hiệu quả. Có được thành quả đó là nhờ Hà Lầm biết thay đổi cách thức quản lý, tăng cường đầu tư kỹ thuật, công nghệ, áp dụng cơ giới hóa. Cơ giới hóa giúp tăng năng suất lao động, giải phóng sức lao động cho thợ lò, tăng hệ số an toàn. Và đương nhiên, khi đó than đào ra nhiều hơn, thu nhập của người thợ tăng cao, thợ lò gắn bó với mỏ hơn.
Đâu là giải pháp?
Không chỉ riêng Hà Lầm mới có cách làm hay để giữ chân thợ lò, nhiều đơn vị của TKV cũng có những sáng kiến hiệu quả. Ở Công ty Than Thống Nhất, mọi công việc được giám sát qua camera gắn với thiết bị di động để quản lý. Mỗi chuyến xe, mỗi tấn than đều được quản lý bằng hình ảnh, không thể có chuyện hao hụt, chậm tiến độ. Công nghệ khai thác, quản lý giúp giảm nhân lực, nâng cao năng suất, hạ giá thành sản xuất, đảm bảo an toàn trong toàn bộ lộ trình khai thác, vận chuyển.
Với việc chăm lo đời sống công nhân, mỗi năm một lần, Công ty tổ chức đưa công nhân trên 35 tuổi đi khám tầm soát tiền ung thư. Công ty đã đưa vào sử dụng hệ thống rửa mũi tập thể cho thợ lò; xây khu nhà tập thể dành cho thợ lò độc thân tại khu nhà ba tầng phường Cẩm Tây với 80 căn hộ, sức chứa 320 người; tổ chức cho công nhân đi du lịch Trung Quốc và Myanmar.
Giữ chân thợ lò không là câu chuyện riêng của mỗi mỏ mà là vấn đề chung của cả Tập đoàn. Ông Nguyễn Ngọc Cơ, Phó Tổng Giám đốc TKV, thẳng thắn chỉ ra: Việc tuyển thợ lò bây giờ hết sức khó khăn vì các ngành nghề bây giờ rất đa dạng. Các nhà máy, ngành nghề khác cũng đang thu hút rất nhiều lao động, gây ra khó khăn cho TKV. Theo ông Cơ, đúng là điều kiện làm việc của thợ lò có vất vả, khó khăn, tiềm ẩn nhiều nguy hiểm nên nhiều lao động e ngại, họ chọn nghề khác thay vì làm nghề mỏ.
Tuy nhiên, cũng theo ông Cơ, trong cuộc cạnh tranh này, TKV sẽ đổi mới để người thợ lò thay đổi nhận thức, người thợ và cả những người sắp lựa chọn là công nhân mỏ hiểu hơn ngành Than, cảm nhận được tình cảm ấm cúng hơn. Từ đó, TKV sẽ giữ chân được thợ lò. TKV thực hiện nhiều giải pháp căn cơ cải thiện điều kiện làm việc ngày một tốt hơn, mức thu nhập tiền lương phải luôn được cải thiện và điều kiện ăn, ở, văn hóa tinh thần phải được đáp ứng đầy đủ. Khi thực hiện tốt và đồng bộ cả 3 nhóm giải pháp trên thì thợ lò sẽ bám trụ với ngành Than.
Huỳnh Đăng
[links()]
