Nghề làm mắm ở xã đảo Quan Lạn (huyện Vân Đồn) đã có truyền thống và được lưu truyền từ bao đời nay. Trải qua những thăng trầm trong lịch sử, nhưng hơn 20 hộ dân theo nghề làm mắm ở đây vẫn quyết tâm bám trụ và “nhóm lửa” giữ nghề... Với họ đây không chỉ là nghề cha truyền con nối mà còn là sự khát vọng muốn đưa nước mắm Quan Lạn vươn xa hơn.
Tóc bạc giữ lửa làng nghề
Đến xã đảo Quan Lạn vào giữa tháng 9, chúng tôi cảm nhận cái se lạnh đầu mùa tràn về len lỏi qua khắp con đường và những nóc nhà nơi đây, đâu đó thoáng ngửi thấy vị mặn mòi của biển hoà quyện với mùi thơm nồng của nước mắm... Đến thôn Thái Hoà, xã Quan Lạn hỏi thăm hiệu nước mắm của gia đình cụ Vũ Thị Dược và Nguyễn Văn Duy, ai nấy cũng biết vì gia đình cụ đã có truyền thống làm mắm gia truyền từ 3 đời nay. Bản thân vợ chồng hai cụ Vũ Thị Dược và Nguyễn Văn Duy đã học nghề mắm từ nhỏ nhờ các cụ thân sinh chỉ dạy truyền lại. Ở cái tuổi đầu bạc răng long (88 tuổi) nhưng vợ chồng cụ Dược và cụ Duy vẫn bám trụ với nghề này. Với hai cụ, nghề làm mắm gắn bó với cuộc đời và là tài sản lớn nhất mà họ sẽ theo đuổi để lưu truyền lại cho con cháu mai sau…
Theo cụ Dược thì trước kia, ở đảo Quan Lạn, hầu như cả xã nhà nào cũng làm mắm. Mỗi gia đình đều có một hũ mắm dự trữ trong nhà để dùng dần. Vài năm trở lại đây, du lịch phát triển, mắm Quan Lạn không chỉ phục vụ tự cung tại chỗ mà còn bán cho du khách và nhiều địa phương trong vùng khác. “Tiếng lành đồn xa”, dần dà mắm Quan Lạn ngày càng được nhiều người biết đến hơn. Sở dĩ nước mắm Quan Lạn nổi tiếng như vậy là nhờ vào cách chế biến rất đặc biệt. Tất cả các khâu từ ướp, trượp cá và muối tới khi đủ độ thì chắt lọc trực tiếp lấy nước mắm đều làm bằng thủ công.
Chia sẻ về bí quyết để làm được nước mắm thơm, ngon cụ Dược cho biết: “Muốn chắt được mắm thơm ngon cần biết chọn các loại cá tươi như: Cá nhâm, ruội, cơm... Cá được rửa sạch ướp với muối với tỷ lệ 100kg cá/20kg muối. Thời gian ướp thường bắt đầu từ tháng ba (Âm lịch) cho đến 2-3 năm mới được chắt nước. Mắm càng để lâu càng ngon. Điều quan trọng nhất trong suốt quá trình ướp mắm cần phải được đánh đều tay mỗi khi có nắng”.
Hiện nay, cơ sở mắm của gia đình cụ duy trì sản xuất hơn 50 hũ mắm và sản xuất thêm các loại cá khô phục vụ bán cho khách du lịch. Tuy nhiên, nỗi lo lớn nhất của cụ Dược cũng như nhiều người làm mắm khác ở xã Quan Lạn chính là khâu tiêu thụ sản phẩm. “Cả cuộc đời bám lấy nghề làm mắm, trải qua bao khó khăn, giờ tôi chỉ mong sao nước mắm Quan Lạn sẽ tìm được chỗ đứng vững chắc trên thị trường để những người theo nghề mắm tiếp tục gắn bó lâu dài…” - cụ Dược nói.
Trăn trở nghề làm mắm hôm nay...
Mặc dù đã có nhiều bước phát triển. Tuy nhiên, những người làm nghề mắm Quan Lạn vẫn còn nhiều trăn trở và khó khăn phía trước. Theo bà Châu Thị Minh Hậu, Chủ nhiệm HTX Chế biến nước mắm Làng Vân, thôn Bấc, xã Quan Lạn cho biết: Dù HTX được thành lập từ năm 2012, nhưng đến nay, 10 thành viên trong HTX gặp rất nhiều khó khăn từ khâu sản xuất cho đến khâu tiêu thụ. Nhiều hộ vẫn đang sản xuất cầm chừng, mang tính thời vụ. Quy mô sản xuất của HTX vẫn còn là quy mô gia đình; cơ sở sản xuất tại nhà; mặt bằng sản xuất nhỏ, lẻ không có điều kiện để phát triển hơn, trong khi nghề mắm rất cần không gian rộng, thoáng. Hiện nay, nước mắm Quan Lạn bán trên thị trường với giá trung bình là 100.000 đồng/lít (loại 1) và 50.000 đồng/lít (loại 2). Tuy nhiên, mắm Quan Lạn chưa xây dựng được nhãn mác và bao bì nên khó có thể cạnh tranh được trên thị trường. Trong khi thị trường tiêu thụ chủ yếu bán tại chỗ cho nhân dân địa phương và du khách là chính.
Chị Vũ Thị Ngà, hộ dân làm mắm thôn Đoài, xã Quan Lạn chia sẻ: “Hiện nay, khó khăn nhất của gia đình tôi là khâu tiêu thụ sản phẩm và thiếu vốn để mở rộng cơ sở sản xuất. Dù gặp khó khăn đó nhưng gia đình tôi vẫn quyết tâm bám trụ lấy nghề với hy vọng thời gian tới, mắm Quan Lạn sẽ xây dựng được nhãn hiệu tập thể để vươn xa ra thị trường khác”.
Nói về hướng phát triển lâu dài nghề làm mắm Quan Lạn, ông Phạm Văn Thuận, Bí thư Đảng uỷ, Chủ tịch HĐND xã Quan Lạn cho biết: Những năm qua, huyện đã chủ động phối hợp với Hội Nông dân tỉnh xây dựng đề án “Khôi phục nghề chế biến nước mắm đặc sản” tại xã Quan Lạn, nhằm nâng cao mức sống cho nông dân xã đảo và khôi phục ngành nghề truyền thống của địa phương. Thời gian tới, chính quyền xã sẽ đề xuất lên cấp trên để có những kế hoạch hỗ trợ người dân tiếp tục phát triển làng nghề mắm mang tính bền vững gắn với chương trình mỗi xã, phường một sản phẩm và phát triển du lịch của địa phương.
Phạm Tăng
