Nhắc tới xã đảo Quan Lạn (Vân Đồn), hầu hết mọi người đều nghĩ đến các loại hải sản tươi ngon, mà đặc biệt nhất là con sá sùng, còn được bà con nơi đây gọi dân dã là con mồi.
Nguy cơ cạn kiệt
Nghề đào bắt sá sùng có từ lâu đời ở Quan Lạn, với chủ yếu là phụ nữ tham gia. Nghề đào, chế biến sá sùng đã thực sự góp phần giảm bớt khó khăn cho hàng trăm gia đình nông dân ở xã. Theo chân Chủ tịch Hội Phụ nữ xã Quan Lạn Hoàng Thị Xuân Điểm, tôi được chị chỉ cho “cánh đồng sá sùng” là những bãi bồi ven biển trên địa bàn. Trên tay chỉ một chiếc mai nhỏ, các bà, các chị phụ nữ ở đây thoăn thoắt đào, xới bắt những con sá sùng nằm dưới lớp cát biển.
Chị Điểm nói: Chị đi tìm mồi từ khi 6-7 tuổi rồi em ạ, mà hầu hết các bà, các chị ở đây cũng đi tìm mồi từ lúc bé. Làm lâu thành quen nên hầu hết chị em phụ nữ ở đây đều đào mồi rất giỏi. Ngày trước con mồi còn nhiều, có khi chỉ buổi sáng một chị làm giỏi cũng được trên 10kg.
Chị Điểm giới thiệu cho tôi gặp chị Trần Thị Thương, thôn Tân Phong, là một trong những người làm nghề đào sá sùng lâu năm. Chị Thương cho biết: Từ lâu lắm rồi, hàng ngày, phụ nữ ở xã có công việc là đi bắt sá sùng. Cứ người này dạy người kia, đời trước dạy đời sau về cách bắt con sá sùng. Để có được những con sá sùng, chúng tôi khá vất vả, phải đội nắng, cả ngày di chuyển trên cát ướt kiếm tìm từng con sá sùng. Hiện nay con sá sùng đã ít đi nên việc tìm bắt càng thêm khó khăn. Cùng với đó, tôi mua thêm sá sùng của chị em khác để chế biến bán cho người tiêu dùng.
Cùng chia sẻ, chị Bùi Thị Nga, thôn Thái Hoà cho biết: Ngày trước sá sùng nhiều, mỗi ngày chúng tôi kiếm cũng được 3-5kg, chứ bây giờ đi cả ngày cũng chỉ được 1-2kg là nhiều. Chúng tôi rất lo bởi lượng sá sùng ngày càng ít, có nguy cơ cạn kiệt, nếu không còn sá sùng thì phụ nữ trong xã không biết làm nghề gì nữa.
Cùng với đó, vào năm 2012, một số người đã mang máy hút, sục ra các bãi bồi đào hút sá sùng và các loại nhuyễn thể khác gây nguy cơ tận diệt nguồn lợi thuỷ sản, nhưng chính quyền địa phương đã nhanh chóng phát hiện, đấu tranh, ngăn chặn nên tình trạng này không còn nữa. Tuy nhiên, công tác quản lý, đào bắt sá sùng diễn ra thường xuyên, khó kiểm soát đã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sinh thái, đa dạng sinh học và nguồn lợi sá sùng tự nhiên cạn kiệt dần đang là thực tế đáng báo động.
Xây dựng thương hiệu sá sùng Vân Đồn
Trước thực trạng này, chính quyền địa phương đã vận động nhân dân cùng tham gia quản lý và khai thác nguồn lợi sá sùng. Đồng thời để xây dựng thương hiệu sá sùng Vân Đồn, tránh hàng kém chất lượng nơi khác trà trộn vào, Hội Phụ nữ xã Quan Lạn đã đứng ra thành lập Hội Sản xuất và Kinh doanh (SX&KD) sá sùng Vân Đồn.
Chị Hoàng Thị Xuân Điểm, Chủ tịch Hội cho biết: Hội SX&KD sá sùng Vân Đồn là hội nghề nghiệp của các hộ khai thác, nuôi trồng, chế biến và kinh doanh sản phẩm sá sùng trên địa bàn huyện Vân Đồn, nhằm giúp đỡ nhau trong sản xuất, kinh doanh sản phẩm sá sùng. Tháng 9-2013, UBND huyện có Quyết định số 2176/QĐ-UBND về việc công nhận Ban Vận động thành lập Hội SX&KD sá sùng Vân Đồn. Tháng 11 vừa qua, Hội tổ chức Đại hội toàn thể với tổng số 35 hội viên.
Các hội viên khi tham gia Hội có trách nhiệm xây dựng và bảo vệ thương hiệu cho sản phẩm sá sùng mang chỉ dẫn địa lý Vân Đồn của địa phương; bảo vệ lợi ích chung cho các hội viên khác; tuyên truyền, giới thiệu hội viên mới; đoàn kết, hỗ trợ nhau và tham gia đóng góp ý kiến xây dựng Hội; không cho người ngoài Hội lợi dụng danh nghĩa Hội để hoạt động sản xuất, kinh doanh; sản xuất kinh doanh các sản phẩm có chất lượng theo quy định của Hội. Bên cạnh đó, hội viên cũng được hưởng những quyền lợi như: Được bảo vệ quyền lợi chính đáng trong hoạt động sản xuất và kinh doanh sản phẩm sá sùng mang chỉ dẫn địa lý và một số thuỷ hải sản khác có chất lượng cao; được tham gia các hội nghị, hội thảo, thảo luận và biểu quyết các vấn đề chung của Hội…
Theo chị Điểm thì thông qua hoạt động của Hội, người dân sẽ có ý thức cao trong việc bảo vệ và tái tạo nguồn lợi sá sùng. Hội đề nghị hội viên không khai thác sá sùng con có kích thước nhỏ hơn 5cm, cấm khai thác thuỷ sản bằng xiếc điện, cấm khai thác đào bắt sá sùng mẹ, đồng thời tuyên truyền cho người dân tác hại của các việc làm trên. Hiện nay, người dân cũng nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ nguồn lợi sá sùng, nên khi khai thác bà con nhận thấy những con nào bé thì tự động lấp cát để cho sá sùng tiếp tục sống và sinh sản.
Được biết, Hội đã được công nhận logo thương hiệu của Hội SX&KD sá sùng Vân Đồn; tờ rơi quảng cáo cho sản phẩm sá sùng Vân Đồn; hỗ trợ 22 bộ giàn lò sấy sá sùng. Trong thời gian tới, Hội sẽ được hỗ trợ máy móc để đóng bao bì cho sản phẩm sá sùng. Thông qua Phòng NN&PTNT và Phòng Kinh tế - Hạ tầng huyện, trong thời gian tới, Hội cũng sẽ được Trường Cao đẳng Thuỷ sản Bắc Ninh hỗ trợ cách tạo con giống sá sùng; thí điểm khoanh vùng để cho sá sùng sinh sản con giống.
Như vậy, việc thành lập và duy trì hoạt động có hiệu quả của Hội SX&KD sá sùng Vân Đồn sẽ là nền tảng để bảo vệ, phát triển nguồn lợi sá sùng, góp phần xây dựng thương hiệu sá sùng Quan Lạn nói riêng, Vân Đồn nói chung.
Nguyễn Hoa
