Đã gần 3 năm kể từ ngày Thủ tướng ký quyết định số 742, phê duyệt Quy hoạch hệ thống khu bảo tồn biển Việt Nam đến năm 2020, trong đó Quảng Ninh có 2 khu là Cô Tô và đảo Trần (tổng diện tích khu bảo tồn biển Cô Tô được quy hoạch là 7.850ha; khu bảo tồn biển đảo Trần là 4.200ha), đến nay, khu bảo tồn biển Cô Tô và đảo Trần vẫn chưa được thành lập. Trong khi đó, vùng biển giàu có về loài thuỷ sinh vật với trữ lượng lớn nhất ở vùng biển Đông Bắc Bộ này đang phải chịu sự tàn phá của con người do khai thác không đúng cách; hệ sinh thái, nguồn lợi thuỷ sản đang có xu hướng ngày càng cạn kiệt, nhiều loài quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng...
Theo Chi cục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi Thuỷ sản tỉnh, trong số 18 tiêu chí để xác định khu bảo tồn có tới 17 tiêu chí phù hợp với khu bảo tồn biển Cô Tô - Thanh Lân. Các giá trị bảo tồn bao gồm: Các rạn san hô thuộc vào loại tốt nhất vịnh Bắc Bộ hiện nay, các loài quý hiếm, đặc hữu, các trung tâm đa dạng sinh học cao và các cảnh quan đẹp.
Trong những năm gần đây nguồn lợi thuỷ sản ngày một giảm nhất là các loài cá có giá trị kinh tế cao. Chi phí phục vụ sản xuất tăng cao trong khi đó giá cá các loại tăng không tương xứng với giá trị đầu vào cho sản xuất. Đa phần phương tiện khai thác thuỷ sản trên đảo là nhỏ, công suất bé, đã xuống cấp. Một trong những nguyên nhân quan trọng làm suy giảm nguồn lợi thuỷ sản là bởi hầu hết ngư dân ven biển là các hộ nghèo, trình độ chưa cao nên việc tiếp thu kiến thức pháp luật về bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản còn hạn chế; các hình thức khai thác thuỷ sản mang tính huỷ diệt vẫn diễn ra. Nhiều loại hải sản có giá trị cao đã và đang bị khai thác cạn kiệt. Hiện nay, nguồn lợi thuỷ sản tại các ngư trường đang ngày một suy giảm, nhất là vùng gần bờ. Tại khu vực này, mật độ tàu thuyền khai thác ngày một nhiều với đa dạng loại nghề và phương thức khai thác, thậm chí một bộ phận nhỏ ngư dân còn sử dụng phương thức khai thác mang tính tận thu, huỷ diệt dẫn đến nguồn lợi thuỷ sản bị cạn kiệt, môi trường sinh thái bị ảnh hưởng và nguồn lợi thuỷ sản không kịp phục hồi tái tạo. Cùng với đó, việc sử dụng mắt lưới kích thước nhỏ, xung điện, chất nổ, hoá chất trong hoạt động khai thác cũng ảnh hưởng nghiêm trọng tới việc bảo vệ, tái tạo nguồn lợi thuỷ sản, đặc biệt đối với vùng ven bờ.
Trước những mối đe doạ đối với nguồn lợi thuỷ sản tại khu vực Cô Tô, cơ quan chuyên ngành Bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản có nhiều hoạt động tích cực tăng cường công tác bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản, phối hợp với huyện Cô Tô, các ngành chức năng tổ chức kiểm tra, phát hiện xử lý các vi phạm các quy định của nhà nước trong lĩnh vực thuỷ sản. Mặc dù hết sức nỗ lực, nhưng hiện nay công tác bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản trên địa bàn Cô Tô còn gặp nhiều khó khăn. Theo Chi cục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản, thì công tác triển khai ghi nhật ký khai thác thuỷ sản và báo cáo thuỷ sản khai thác còn gặp rất nhiều trở ngại. Đa phần ngư dân còn ngại và không tự giác thực hiện công việc này khiến cho việc quản lý khai thác còn khó khăn. Điều này cũng ảnh hưởng không nhỏ tới việc quản lý, bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản. Cùng với đó, công tác quản lý tàu cá, đăng ký và cấp phép khai thác thuỷ sản khó kiểm soát do số lượng tàu cá có nhiều biến động. Công tác bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản mới chỉ tập trung vào tuyên truyền, do địa bàn và ngư trường rộng rất khó cho việc tuần tra kiểm soát và phát hiện, xử lý vi phạm.
Để nâng cao hiệu quả bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản, cần thiết phải thành lập khu bảo tồn biển Cô Tô và đảo Trần vì khi nguồn lợi thuỷ sản ngày một cạn kiệt thì việc thành lập khu bảo tồn biển có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Ngoài ra, khu bảo tồn phát triển sẽ kéo theo sự phát triển của ngành du lịch, dịch vụ dựa vào khai thác các giá trị tự nhiên, đặc biệt là cảnh quan; tăng nguồn thu ngân sách và góp phần ổn định thu nhập, giải quyết việc làm cho người dân địa phương từ hướng phát triển các ngành nghề du lịch, dịch vụ và hậu cần nghề cá.
Khu bảo tồn biển Cô Tô, khu bảo tồn biển đảo Trần đã được phê duyệt theo quyết định số 742/QĐ-TTg ngày 26-5-2010 của Thủ tướng Chính phủ. Tuy nhiên quy hoạch chi tiết của 2 khu bảo tồn biển trên vẫn chưa được triển khai (nhiệm vụ quy hoạch là của Cục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản). Theo một cán bộ Chi cục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản, nguyên nhân chậm triển khai là do phải đợi ý kiến chỉ đạo, cơ chế từ cấp trên. Muốn làm được đề án thì phải tiến hành điều tra, khảo sát lại. Nhưng để làm được việc đó lại phải có kinh phí, bởi việc điều tra, khảo sát đơn vị không đủ điều kiện để thực hiện mà phải phối hợp với Viện nghiên cứu hải sản Hải Phòng. Trong chương trình kế hoạch phối hợp với Bộ NN&PTNT năm 2013, cơ quan chuyên môn đã ưu tiên đưa việc thành lập khu bảo tồn biển Cô Tô lên hàng đầu trong danh mục các nội dung phối hợp. Tuy nhiên, để khu bảo tồn biển Cô Tô sớm được thành lập, tỉnh cần chỉ đạo các cơ quan chuyên môn triển khai xây dựng quy hoạch chi tiết trước, sau đó mới đề xuất nghiên cứu cơ chế chính sách, tài chính, nhân lực, trang thiết bị... để đưa các khu bảo tồn đã được Chính phủ phê duyệt hoạt động và phát huy chức năng bảo tồn biển, đảo.
Mong muốn về việc thành lập khu bảo tồn biển Cô Tô không chỉ từ các nhà khoa học, mà còn là ý nguyện và mong muốn của nhân dân cũng như chính quyền địa phương.
Nguyễn Quý
