Mỗi độ đầu xuân, cư dân đảo Hà Nam lại nô nức tổ chức Lễ hội Tiên Công với tục rước cụ Thượng - rước người sống lên miếu lễ tổ, một phong tục hiếm thấy trong đời sống lễ hội Việt Nam.
Tâm điểm lễ hội là miếu Tiên Công (thuộc phường Phong Cốc), nơi thờ các bậc tiền nhân khai phá vùng đất, đồng thời lưu giữ tục rước người sống lên miếu lễ tổ suốt nhiều thế kỷ. Ông Ngô Đình Dũng, Phó Chủ tịch UBND phường Phong Cốc, cho biết: Miếu Tiên Công từ lâu được xem là trung tâm tín ngưỡng của cư dân vùng đảo lấn biển này, nơi lưu giữ ký ức về hành trình khai phá của cha ông và cũng là nơi khởi nguồn cho những nghi lễ đặc sắc của Lễ hội Tiên Công.
Theo truyền tụng trong dân gian và các sử liệu, vào khoảng thế kỷ XV, khi vùng cửa sông Bạch Đằng còn hoang vu, 17 vị tiên công từ phường Kim Liên (Thăng Long) đã xuôi thuyền về đây khai khẩn. Giữa mênh mông nước mặn, những người khai phá nghe thấy tiếng ếch nhái kêu từ một gò đất cao. Lần theo âm thanh, họ tìm thấy một mạch nước ngọt giữa bãi triều mặn, nơi sau này người dân gọi là Hồ Mạch. Từ đây, các vị đã cùng cư dân quai đê lấn biển, lập nên những làng đầu tiên như Phong Cốc, Cẩm La, Yên Đông... biến bãi bồi hoang sơ thành một vùng cư dân Hà Nam trù phú ngày nay.
Miếu Tiên Công được dựng để tưởng nhớ công lao mở đất của tiền nhân. Từ một miếu nhỏ, đến năm Gia Long thứ ba (1804), công trình được xây bằng gạch đá và nhiều lần trùng tu, trở thành trung tâm tâm linh của cư dân đảo. Miếu có kiến trúc chữ Nhị (tiền đường - hậu cung), không đồ sộ nhưng trang nghiêm; các hoành phi, câu đối, bài vị vẫn gợi nhớ hành trình khai phá của cha ông.
Miếu Tiên Công cũng là nơi khởi nguồn Lễ hội Tiên Công, lễ hội đầu xuân của cư dân đảo Hà Nam, kéo dài từ cuối tháng Chạp đến mùng 7 tháng Giêng, cao điểm vào mùng 6, mùng 7. Đây là dịp người dân tưởng nhớ tổ tiên, tri ân những người mở đất và cầu mong năm mới thuận hòa, mùa màng tốt tươi.
Điểm đặc sắc nhất của lễ hội chính là tục rước cụ Thượng, một nghi lễ hiếm thấy trong các lễ hội truyền thống ở Việt Nam. Theo lệ làng, những người tròn 80, 90 hoặc 100 tuổi trong năm sẽ được tôn vinh là cụ Thượng. Gia đình, dòng họ và bà con trong làng tổ chức lễ mừng thọ trang trọng cho các cụ, coi đó là niềm vinh dự lớn của cả họ tộc.
Sau lễ khánh thọ tại gia đình vào mùng 6 tháng Giêng, sáng mùng 7, các cụ Thượng sẽ được con cháu và dân làng tổ chức đoàn rước về miếu Tiên Công để lễ tổ. Đây chính là nghi thức khiến lễ hội trở nên đặc biệt. Trong tiếng trống, tiếng chiêng rộn ràng, đoàn rước dài với cờ ngũ sắc, bát biểu, nhạc bát âm, trống cà rồng… nối nhau tiến về miếu. Ở vị trí trang trọng nhất là kiệu hoặc võng đào, nơi các cụ Thượng được rước trong niềm kính trọng của con cháu và dân làng. Khung cảnh vừa trang nghiêm, vừa rộn ràng như ngày hội làng, những cụ già tóc bạc được rước lên miếu lễ tổ, nét hiếm thấy trong lễ hội Việt Nam.
Trong hành trình rước, các con rể còn dựng “trạm” ven đường để nghênh đón, mời cụ nghỉ chân và dâng lễ mừng thọ, một chi tiết thể hiện rõ truyền thống hiếu nghĩa, gắn kết gia đình của cư dân đảo Hà Nam. Sau khi đoàn rước về đến miếu, các cụ Thượng cùng làm lễ dâng hương tưởng nhớ 17 vị tiên công. Tiếp đó là nghi thức “vượt thổ”, đắp đê tượng trưng, tái hiện công việc quai đê lấn biển của cha ông thuở trước. Các cụ Thượng đại diện thực hiện nghi lễ này, như một cách nhắc lại ký ức mở đất và gửi gắm mong ước về sự no ấm, bền vững của vùng quê ven biển.
Lễ hội còn có nhiều trò chơi dân gian như cờ người, chơi đu, chọi gà, hát đúm, hát chèo đò... tạo không khí hội xuân rộn ràng. Tục rước cụ Thượng không chỉ tưởng nhớ tiền nhân, mà còn thể hiện đạo lý kính lão. Với cư dân đảo Hà Nam, tuổi thọ của các cụ là phúc đức của cả làng, vì vậy việc rước cụ lên miếu vừa tri ân tổ tiên, vừa cầu chúc bình an cho cộng đồng.
