Chiến thắng được sự cám dỗ của "nàng tiên nâu" là một quá trình đòi hỏi quyết tâm và bản lĩnh của mỗi học viên cai nghiện. Chỉ một ngày đến thăm Cơ sở cai nghiện ma tuý tỉnh Quảng Ninh cũng đủ giúp chúng tôi hiểu rằng cuộc chiến đấu này cam go đến nhường nào.
Công việc cảm hoá nhân văn
Chúng tôi đến Cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh (tại xã Thống Nhất) vào một ngày làm việc thường nhật. Đi qua cổng, qua khu vực hành chính là đến các khu quản lý học viên được bố trí gọn gàng, sạch sẽ. Quả thực, nếu không có biển Cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh thuộc Phòng Cảnh sát Điều tra tội phạm về ma túy, thì nhiều người sẽ lầm tưởng đây là một nông trại. Lý do là bởi khuôn viên của cơ sở là khu đất rộng gần 40ha có những dãy nhà bình lặng, cùng vườn rau, ao cá và nhiều cây to xanh mướt.
Ở đây chia ra các khu nhà điều hành, nhà ở cho học viên, nhà thăm nuôi, nhà xưởng, lớp học, thư viện, nhà ăn, khu y tế quy mô đủ đáp ứng nhu cầu cho khoảng 800 người điều trị cai nghiện. Tất cả không tập trung, mà phân tán, hài hòa với cảnh quan chung. Không khí ở đây rất trong lành. Chúng tôi nghe thấy cả tiếng chim hót ở lùm cây nào đó.
Học viên được quản lý, điều trị tại đây là những con người đã từng có thời gian lầm đường lạc lối, giờ đang từng ngày tìm lại chính mình. Đồng hành với họ có 24 cán bộ, chiến sĩ Phòng Cảnh sát Điều tra tội phạm về ma túy (Công an tỉnh). Cùng với đó là 42 lao động hợp đồng duy trì từ lực lượng cán bộ của Sở LĐ-TB&XH trước đây.
Trung tá Phạm Văn Trọng, Trưởng Cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh, cho biết: “Mặc dù có 2 lực lượng khác nhau, một mới, một cũ, nhưng mọi người đều đoàn kết hướng tới một mục tiêu chung là xây dựng cơ sở ngày càng hiện đại, chuyên nghiệp và nhân văn. Qua hơn 1 năm triển khai tiếp quản, mọi mặt công tác của cơ sở đều được diễn ra xuyên suốt, không có sự ngắt quãng”.
Vậy là một môi trường làm việc đoàn kết, hòa đồng nhanh, dân chủ, kỷ cương đã được xây dựng ở xã Thống Nhất này. Nó được xây dựng nhanh thiết nghĩ bởi vì tất cả ánh mắt cùng nhìn chung về một hướng. Tất cả trái tim đều hướng về một cộng đồng lành mạnh, một xã hội tốt đẹp hơn.
Từ khi tiếp nhận đến nay, cơ sở đã tổ chức cai nghiện cho 1.287 người nghiện, hoàn thành chương trình cai nghiện ma túy cho 618 người để trở về với cộng đồng. Hiện tại, số học viên cơ sở đang quản lý có 560 người, trong đó có 324 người cai nghiện bắt buộc, 236 người cai nghiện tự nguyện. Đặc biệt, có 15 học viên nữ, 2 học viên dưới 18 tuổi, 26 học viên bị nhiễm HIV, 294 học viên từng có tiền án, tiền sự. Những con số ấy nói lên một điều, học viên ở đây không đồng đều, nhiều đối tượng phức tạp và sự quản lý gặp rất nhiều khó khăn.
Chính vì thế, vấn đề an ninh, an toàn được phối hợp đảm bảo tuyệt đối. Cơ sở thiết lập 7 chốt vũ trang để đảm bảo ANTT 24/24h, thường xuyên phối hợp với lực lượng Phòng PK02 Công an tỉnh và Công an xã Thống Nhất tuần tra trong và ngoài cơ sở. Nhờ đó, cơ sở không để xảy ra trường hợp nào bỏ trốn, gây rối, chống phá, đánh nhau. Số học viên vi phạm kỷ luật nội bộ giảm mạnh so với trước đây. Trong 14 tháng qua (từ tháng 3/2025 đến tháng 5/2026) chỉ ghi nhận 4 trường hợp học viên vi phạm, giảm 11 trường hợp so cùng kỳ.
Để làm tốt nhiệm vụ, mỗi cán bộ tại đây luôn kết hợp hài hòa giữa các biện pháp nghiệp vụ với cảm hóa, giáo dục và biện pháp xã hội. Đơn vị đã thiết lập, đăng ký 528 hồ sơ người chấp hành biện pháp xử lý hành chính, đưa vào cai nghiện bắt buộc. Đồng thời, chủ động phân loại học viên, bố trí nơi ở, sinh hoạt, lao động, cùng với các chương trình điều trị, cai nghiện, tư vấn, giáo dục, cảm hóa phù hợp. Mỗi một cán bộ luôn bám sát, lắng nghe tâm tư nguyện vọng của từng học viên.
Mỗi cán bộ, chiến sĩ đều hiểu rằng để công tác phòng chống ma túy được bền vững, phải bắt đầu ngay từ cộng đồng. Ngay khi tiếp nhận cơ sở, Phòng Cảnh sát Điều tra tội phạm về ma túy đã chỉ đạo quán triệt nghiên cứu, tham mưu, tổ chức thực hiện kế hoạch xây dựng xã, phường, đặc khu không ma túy. Cơ sở chủ động thu thập thông tin từ học viên cai nghiện, khai thác, chuyển hóa và phát triển nghiệp vụ. Cán bộ công an thu thập thông tin từ người nghiện ngay từ thời điểm tiếp nhận từ công an xã với phương châm “mỗi người nghiện đều có thông tin nghiệp vụ phục vụ xác minh, chuyển hóa”.
Cơ sở đã xây dựng được hệ thống “học viên tốt” phục vụ công tác nắm bắt thông tin, tình hình, tư tưởng, quản lý, duy trì hoạt động, sinh hoạt hằng ngày. Từ những thông tin thu thập được trong giai đoạn học viên cắt cơn, giải độc, các đội nghiệp vụ đã xác minh, làm rõ và phục vụ công tác quản lý, nắm tình hình, chủ động phòng ngừa những vấn đề phát sinh.
Đến nay, đã có 458 nguồn tin được thu thập, trong đó có 280 tin có giá trị được xác minh làm rõ phục vụ xử lý hình sự 9 vụ về ma túy, đưa 45 trường hợp đi cai nghiện, quản lý 28 người sử dụng trái phép chất ma túy. Sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa cơ sở với công an các địa phương trong việc quản lý người sau cai tại cộng đồng giúp hạn chế tỷ lệ tái nghiện, giảm tình trạng mất ANTT liên quan đến ma túy.
Đường về nẻo thiện
Sau bữa sáng tại nhà ăn tập thể vào lúc 6h30, học viên nào đã trải qua 2 tuần cắt cơn thì sẽ bắt đầu các hoạt động lao động trị liệu. Một số tham gia lao động sản xuất tại xưởng làm mây tre đan, làm chiếu trúc. Số khác tham gia làm vườn, ra đồng trồng rau nuôi cá, chăm sóc gia súc, gia cầm. Đây là loại hình lao động có nhiều cái lợi, vì vừa rèn luyện sức khỏe, vừa tạo thói quen sinh hoạt tốt. Số tiền bán sản phẩm từ lao động trị liệu được chia lại cho học viên để mua sắm đồ dùng cá nhân, bổ sung cho bữa ăn hằng ngày và tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao sôi nổi.
Ở đây, chúng tôi gặp cả những học viên đã vào độ tuổi xế chiều, lưng phải đeo đai vì cột sống yếu đi, nhưng vẫn hăng say lao động. Quan sát họ, chúng tôi nhận thấy không khí làm việc tại các nhà xưởng, hay ngoài đồng ruộng luôn vui tươi, phấn chấn.
Khi mặt trời đã lên cao, chúng tôi ghé thăm khu y tế. Đội ngũ y bác sĩ đang khám sức khỏe định kỳ cho học viên nhằm phát hiện sớm di chứng ma túy để điều trị kịp thời. Những nụ cười nhẹ nhõm của học viên sau khi nhận kết quả thể hiện sự quan tâm sâu sát của đội ngũ cán bộ quản lý cơ sở đến từng người.
Chiều tối, sau giờ lao động trị liệu, một số học viên tranh thủ chăm chút cây xanh quanh khu nhà ở. Số khác thì nấu cơm, có người vào thư viện đọc sách. Phong trào đọc sách không chỉ là “liều thuốc tinh thần”, mà còn giúp họ kiềm chế cảm xúc, nuôi dưỡng suy nghĩ tích cực, vơi nỗi nhớ nhà.
Đặc biệt ấn tượng là lớp học xóa mù chữ tại cơ sở, bởi khi vào cai nghiện có không ít học viên còn chưa biết chữ, nhất là học viên đến từ các địa phương miền núi, vùng sâu, vùng xa. Một số người tái mù chữ. Giáo viên ở đây vừa dạy chữ, vừa làm công tác tâm lý, động viên học viên vượt qua mặc cảm. Nhiều học viên giờ đã biết viết tên của mình, có thể đọc báo, đọc sách, hiểu pháp luật và chuẩn bị hành trang để tái hòa nhập cộng đồng.
Từ chỗ học chữ, các học viên sẽ được học nghề. Cơ sở đã xây dựng Đề án số 189 về tăng cường công tác quản lý, giáo dục, dạy nghề, hỗ trợ tạo việc làm, vay vốn tín dụng, tái hòa nhập cộng đồng cho học viên cai nghiện ma túy trên địa bàn Quảng Ninh. Mục tiêu trước mắt là đến hết năm 2026 có ít nhất 20% người sau cai nghiện được các doanh nghiệp tiếp nhận. Đến năm 2030 có 50% người sau cai được bố trí công việc phù hợp.
Các cụ xưa có câu "nhàn cư vi bất thiện", nghề nghiệp không ổn định chính là một nguy cơ dẫn đến việc tái nghiện. Anh P.N.T (42 tuổi) nhà ở phường Hà Lầm có đến 9 năm cai nghiện tại cơ sở. Theo lời anh T chia sẻ, cứ ra khỏi cơ sở rồi lại vào vì không có việc làm, lại "ngựa quen đường cũ", thế nên anh ráng học lấy cái nghề để sau này làm lại cuộc đời. Nhìn bàn tay thoăn thoắt làm chiếu trúc của anh, chúng tôi tin vào những gì mình vừa nghe được.
Để tạo việc làm cho những người như anh T, cơ sở đã phối hợp với nhiều doanh nghiệp để dạy nghề và tiếp nhận học viên sau cai bước đầu có hiệu quả. Trong đó, 100 học viên được học sơ cấp nghề kỹ thuật xây dựng, điện, nước. Trường Cao đẳng Than - Khoáng sản Việt Nam tổ chức 12 hội nghị tư vấn việc làm cho 600 lượt học viên, ký hợp đồng tiếp nhận 18 người sau cai và chuyển tiếp 8 người đi học sơ cấp mỏ, tái tuyển 19 người sau cai đã từng làm mỏ. Qua rà soát, đến nay có 95 người sau cai có việc làm, trong đó 70 người làm việc tại các doanh nghiệp, 25 người làm việc tự do có thu nhập ổn định.
Trường Cao đẳng Than - Khoáng sản Việt Nam vừa mở lớp kỹ thuật khai thác mỏ hầm lò cho 38 học viên. Viện Nghiên cứu khoa học và giáo dục Tầm Nhìn Mới cũng mở lớp chăm sóc sức khỏe sắc đẹp cho 63 học viên. Gần đây nhất, cơ sở đã mời Hiệp hội Doanh nghiệp, Hiệp hội Du lịch, Ngân hàng Chính sách xã hội, doanh nghiệp ngành Than và Hội Doanh nhân trẻ trong tỉnh đến tìm hiểu, kết nối cơ hội việc làm, nhen nhóm những tia hy vọng về tương lai cho các học viên.
Khi hoàng hôn buông xuống, cơ sở lại rộn ràng với hoạt động thể dục, thể thao. Dường như, tiếng cười ở khu học viên đã xua đi những ngày tháng u ám trước đây của họ. Một ngày ở đây giúp chúng tôi hiểu hơn về hành trình mỗi học viên tìm lại bản ngã, trở thành người có ích cho xã hội. Nẻo về con đường hoàn lương tuy gian nan, nhưng vẫn luôn rộng mở cho những cuộc đời từng lầm lỡ.
