Trải qua nhiều giai đoạn phát triển của Vùng mỏ, nhưng những dấu ấn về cuộc sống, lao động và đấu tranh hào hùng của người thợ mỏ vẫn được lưu giữ vẹn nguyên tại Khu Lưu niệm Vùng than Cẩm Phả (phường Cẩm Phả). Không chỉ là nơi lưu giữ hàng trăm hiện vật, hình ảnh, tư liệu quý về lịch sử Vùng than, nơi đây còn là “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống, góp phần lan tỏa những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của Vùng mỏ anh hùng đến với nhân dân, du khách và thế hệ trẻ hôm nay.
Được đưa vào sử dụng từ cuối năm 2020 sau quá trình trùng tu, bảo tồn, Khu Lưu niệm Vùng than Cẩm Phả do Trường Cao đẳng Than - Khoáng sản Việt Nam quản lý, có diện tích gần 4.800m², gồm nhiều hạng mục như: Nhà Thị ủy cũ, Nhà Bệnh viện cũ, hầm số 1, hầm số 2, sân tập trung, lầu vọng cảnh cùng hệ thống sân vườn, cây cổ thụ lâu năm.
Bước vào khuôn viên Nhà Bệnh viện cũ, du khách như được ngược dòng thời gian trở về những năm tháng đầu tiên của ngành công nghiệp khai thác than trong không gian 2 tầng mang đậm dấu ấn kiến trúc Pháp cuối thế kỷ XIX. Bên trong, rất nhiều hiện vật, hình ảnh và tư liệu quý được sắp đặt khoa học, tái hiện rõ nét lịch sử khai thác than vùng Cẩm Phả qua các thời kỳ.
Điểm nhấn nổi bật tại tầng một là hai bức phù điêu “Vinh quang Thợ mỏ Việt Nam” và “Vùng than Cẩm Phả xưa”, cùng những hình ảnh chân thực về khai thác than và đặc biệt là bức phù điêu tái hiện cuộc tổng bãi công ngày 12/11/1936. Ấn tượng hơn cả là cụm tác phẩm điêu khắc “Đôi thợ mỏ và xe goòng” được chế tác từ đồng và thép nguyên bản. Chiếc xe goòng thật từ những năm 1960 nặng gần 200kg vẫn còn nguyên dấu vết thời gian. Tất cả tạo nên một không gian sống động, tái hiện chân thực cuộc sống lao động khổ cực của phu mỏ dưới ách thống trị thực dân.
Các không gian phòng khám, phòng điều trị cũ cũng được phục dựng gần như nguyên trạng. Trên tầng hai, hành trình lịch sử tiếp tục được nối dài với những tư liệu, hình ảnh về vùng than sau ngày tiếp quản, và quá trình phát triển của ngành Than trong thời kỳ mới.
Gắn bó với công tác thuyết minh tại Khu lưu niệm nhiều năm qua, chị Nguyễn Ngọc Châu, Giáo viên Khoa Du lịch và dịch vụ, Phân hiệu đào tạo Cẩm Phả, Trường Cao Đẳng Than - Khoáng sản Việt Nam, chia sẻ: Mỗi lần dẫn đoàn tham quan, tôi luôn cố gắng truyền tải đầy đủ ý nghĩa của không gian lịch sử này. Tôi luôn cố gắng kết nối các hiện vật với thực tiễn cuộc sống hôm nay để sinh viên và du khách không chỉ được nghe kể mà còn thực sự cảm nhận, thấu hiểu và thêm trân trọng những giá trị lịch sử mà cha ông đã để lại.
Tiếp nối hành trình tham quan là Khối Nhà Thị ủy cũ - công trình vẫn giữ gần như nguyên vẹn kiến trúc Pháp cổ. Thời thuộc địa, đây là nơi ở và làm việc của quan đại lý Vavasseur - viên chức đứng đầu vùng mỏ. Sau năm 1955, khi vùng mỏ được giải phóng, công trình trở thành trụ sở Thị ủy Cẩm Phả trước đây.
Bên trong tòa nhà, nhiều chi tiết kiến trúc nguyên gốc vẫn được lưu giữ như lò sưởi, cầu thang gỗ, hệ thống cửa sổ ba lớp hay những mái vòm cổ kính. Tầng một trưng bày chủ đề “Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt tên tỉnh Quảng Ninh và Cẩm Phả - những mốc son lịch sử”, nổi bật với bức phù điêu “Bác Hồ với các dân tộc Quảng Ninh”. Tầng hai giới thiệu hành trình đổi mới, hội nhập và phát triển của địa phương trong thời kỳ hiện đại.
Bên cạnh là Lầu Vọng Cảnh - vị trí thư giãn lý tưởng của quan chức Pháp xưa, nay vẫn giữ nguyên kiến trúc (chỉ thay mái ngói mới) và Hầm trú ẩn dài khoảng 18 mét được phát hiện trong quá trình trùng tu, nay được bảo tồn nguyên trạng với mái che cửa hầm.
Cùng với đó, điểm nhấn của Khu lưu niệm còn là hệ thống cây cổ thụ có tuổi đời trên 70 năm như: Cây đại 12/11 mã số CĐ03, danh pháp khoa học là Plumeria được đặt tên theo Ngày Truyền thống Công nhân Vùng mỏ - Truyền thống ngành Than 12/11 và Cây đại 25/4 mã số CĐ04, được đặt tên theo Ngày tiếp quản Vùng mỏ 25/4.
Thạc sĩ Nguyễn Huy Trường, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Than - Khoáng sản Việt Nam, cho biết: Khu Lưu niệm Vùng than Cẩm Phả không chỉ là nơi lưu giữ ký ức lịch sử mà còn là không gian giáo dục thực tiễn giàu ý nghĩa đối với học sinh, sinh viên. Chúng tôi khai thác tối đa giá trị của khu lưu niệm nhằm bồi đắp truyền thống “Người thợ mỏ - Người chiến sĩ” và tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” cho hàng vạn học sinh, sinh viên. Thời gian tới, nhà trường sẽ tiếp tục tích hợp các nội dung trải nghiệm thực tế vào chương trình đào tạo, tổ chức sinh hoạt chi đoàn, hội thảo chuyên đề tại đây, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số và các hình thức tương tác hiện đại để khu lưu niệm ngày càng hấp dẫn, gần gũi hơn với thế hệ trẻ.
Hơn cả một điểm tham quan hay một công trình bảo tồn, Khu Lưu niệm Vùng than Cẩm Phả là nơi ký ức của người thợ mỏ vẫn đang được gìn giữ và kể tiếp qua từng hiện vật, từng bức ảnh, từng câu chuyện lịch sử. Từ đó, tiếp thêm niềm tự hào, ý chí và động lực cho thế hệ trẻ hôm nay vững bước trên con đường xây dựng ngành Than hiện đại, góp phần vào sự phát triển bền vững của Vùng mỏ Quảng Ninh anh hùng.
