Trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển, đến nay, cả 2 làng nghề truyền thống đan ngư cụ, thuyền nan ở làng Hưng Học, phường Nam Hòa và đóng tàu ở làng Phong Lưu, phường Phong Hải (TX Quảng Yên) vẫn được nhiều thế hệ con cháu trên đảo lưu truyền...
Tương truyền xưa kia, vùng đảo Hà Nam có hệ thống sông ngòi dày đặc, nhiều kênh rạch, cửa sông chia cắt xóm, làng. Để thích nghi với điều kiện sông nước, ngay từ những ngày đầu đến đây, các vị Tiên Công đã biết dùng nguyên liệu tre, nứa, gỗ đan lát thành những con tàu, thuyền đơn sơ phục vụ nhu cầu đi lại và đánh bắt cá, tôm. Cũng từ đó, làng nghề truyền thống đan ngư cụ, thuyền ở làng Hưng Học hay nghề đóng tàu ở làng Phong Lưu được hình thành.
Nằm cạnh dòng sông Chanh, xưởng đóng tàu của ông Lê Đức Chắn (68 tuổi), phường Phong Hải, những ngày giữa tháng 8 nhộn nhịp tiếng búa gõ, tiếng cưa gỗ cùng sự tất bật của hàng chục công nhân đang sửa chữa, đóng tàu. Bén duyên với nghề đóng tàu từ năm 16 tuổi, đến nay, nghệ nhân Lê Đức Chắn đã có thâm niên hơn 50 năm gắn bó với nghề. Ông là truyền nhân làng nghề đời thứ 17 của dòng họ Lê. Giai đoạn kháng chiến chống đế quốc Mỹ, ông Chắn đã theo bố mình tham gia vào HTX Hồng Phong đóng những con tàu chuyên chở lương thực, thực phẩm chi viện cho chiến trường miền Nam.
Đau đáu với làng nghề mà cha ông trên đảo truyền lại, thời bình gia đình ông Chắn quyết tâm giữ nghề đóng tàu và đầu tư mở rộng quy mô xưởng đáp ứng nhu cầu đóng tàu biển cho ngư dân trên đảo. Hiện xưởng đóng tàu của ông có khoảng 30 - 40 thợ đang theo học và hành nghề.
Theo ông Chắn, hiện nay trên đảo Hà Nam còn hơn 30 hộ theo nghề đóng tàu biển. Trước đây, xưởng của ông Chắn chủ yếu sửa chữa, đóng những con tàu vỏ gỗ loại nhỏ. Thế nhưng hiện nay, để giúp ngư dân đánh bắt tuyến khơi, ông đã đầu tư nhiều máy móc để đóng được những con tàu mới vỏ thép với công suất hàng trăm CV. Để đóng được những con tàu mã lực lớn có thể ra các ngư trường trên biển Đông, xưởng ông Chắn áp dụng nhuần nhuyễn giữa yếu tố đóng tàu truyền thống và hiện đại, nhất là áp dụng khoa học kỹ thuật vào đóng tàu vỏ thép. Với đôi bàn tay khéo léo và tâm huyết với nghề, ông Lê Đức Chắn đã cho ra lò hàng trăm con tàu giúp ngư dân trên đảo yên tâm trong những chuyến ra khơi bám biển mưu sinh.
“Nghề đóng tàu gắn bó giống như nét văn hóa truyền thống của ngư dân trên đảo, vì vậy bằng mọi cách gia đình tôi luôn muốn gìn giữ và phát triển chúng. Mặc dù đã có tuổi nhưng tôi tâm niệm rằng muốn gắn bó với nghề cho đến khi tay không cầm được búa, xẻ được gỗ nữa. "Lớp cha trước, lớp con sau", giờ tôi cũng thấy yên tâm hơn vì đã truyền nghề đóng tàu lại cho cả 4 cậu con trai của mình nối dõi - nghệ nhân Lê Đức Chắn xòe bàn tay đầy vết sẹo và chai sần do nghề để lại nói.
Với nghề đan lát ở làng Hưng Học, mặc dù đã không còn thịnh vượng như trước đây nhưng hiện nay nhiều hộ dân nơi đây vẫn “nặng lòng” gắn bó với nghề mà cha ông đã truyền lại. Bởi đan thuyền vốn là nghề truyền thống của dân làng Hưng Học, ngoài việc tạo ra nhiều sản phẩm phục vụ sản xuất và sinh hoạt nó còn góp phần tạo nên nét văn hóa đặc trưng vùng sông nước Hà Nam.
Để gìn giữ nghề truyền thống, hiện nay nghệ nhân Nguyễn Văn Giót (bên phải) đang tiếp tục truyền nghề cho cậu con trai của mình (bên trái).
Theo kinh nghiệm của những hộ làm thuyền lâu năm ở làng Hưng Học, để đan được một chiếc thuyền nan cỡ vừa, công thợ phải mất từ 3-4 ngày với nhiều công đoạn, từ chọn rồi cưa tre, chẻ tre, vót nan vào khung, tạo hình, lên cạp, bó cốt... Tỷ mẩn nhiều khâu, nghề này đòi hỏi những ai đã theo nghề là phải thực sự kiên nhẫn và đam mê. Bên cạnh sản phẩm thuyền nan truyền thống, người làng Hưng Học còn mở rộng ra các mặt hàng ngư cụ khác như lồng, giỏ, lờ, nơm, đăng, đó...
Ông Nguyễn Văn Giót, nghệ nhân đan thuyền nan chia sẻ: “Đứng trước sự phát triển của xã hội, lớp trẻ có nhiều sự lựa chọn ngành nghề khác nhau, vì vậy để tìm được người truyền nghề đã khó, giữ lấy nghề càng khó hơn. Mặc dù vậy, tôi vẫn khuyến khích, định hướng giúp con trai lớn của mình là anh Nguyễn Văn Võ bám nghề của cha ông xưa".
Tuy nhiên, hiện nay cả hai làng nghề truyền thống đóng tàu và đan thuyền nan trên đảo Hà Nam vẫn đang phải đối mặt với không ít khó khăn, thách thức. Do nhu cầu thực tế của ngư dân, việc đóng những con tàu vỏ sắt công suất lớn đòi hỏi các xưởng phải đào tạo được nhiều thợ giỏi, đầu tư nhiều vốn, máy móc, mở rộng bến bãi cho tàu, thuyền ra vào. Riêng đối với làng nghề đan thuyền nan truyền thống của làng Hưng Học hiện nay, đầu ra tiêu thụ sản phẩm đang rất chậm do bị cạnh tranh khốc liệt trên thị trường, trong khi giá nguyên liệu đầu vào như tre, gỗ... đang tiếp tục tăng.
Để tìm hướng đi bền vững cho cả 2 làng nghề này, thiết nghĩ địa phương cần phải sớm quy hoạch xây dựng được một đề án phát triển du lịch gắn với làng nghề truyền thống. Trong đó, ưu tiên xây dựng sản phẩm du lịch kết hợp với gìn giữ và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của địa phương một cách thật sự chuyên nghiệp. Từ đó, thu hút được nhiều du khách quảng bá, tiêu thụ sản phẩm cho hai làng nghề trên. Ngoài ra, phải có cơ chế hỗ trợ đặc thù về vốn, khoa học công nghệ... nhằm thúc đẩy phát triển sản xuất, tiêu thụ sản phẩm cho hai làng nghề có đủ sức cạnh tranh trên thị trường.
Bạch Đằng
