Tận dụng lợi thế về cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ và kho tàng văn hóa đậm đà bản sắc, Quảng Ninh đã đẩy mạnh phát triển du lịch cộng đồng thông qua việc xây dựng các làng dân tộc thiểu số kiểu mẫu. Bằng cách khai thác những trải nghiệm thực tế từ ẩm thực, phong tục tập quán đến kiến trúc truyền thống, mô hình này đã tạo ra sản phẩm du lịch khám phá độc đáo, thu hút du khách tìm kiếm sự khác biệt. Đồng thời, đây cũng là chiến lược bền vững để bảo tồn di sản, giúp đồng bào các dân tộc phát triển kinh tế ngay trên mảnh đất quê hương.

Bao gồm Làng người Tày ở Bản Cáu, xã Lục Hồn, huyện Bình Liêu (nay là xã Lục Hồn); Làng người Sán Chỉ ở Lục Ngù, xã Húc Động, huyện Bình Liêu (nay thuộc xã Bình Liêu) ; Làng người Dao Thanh Y ở Pò Hèn, xã Hải Sơn, TP Móng Cái (nay thuộc xã Hải Sơn) và Làng người Sán Dìu ở Vòng Tre, xã Bình Dân, huyện Vân Đồn (nay thuộc đặc khu Vân Đồn). Bốn điểm đến được lựa chọn đều là những “bảo tàng văn hóa” còn lưu giữ khá trọn vẹn phong tục, tập quán và không gian cư trú truyền thống.

Không đơn thuần là một dự án đầu tư hạ tầng du lịch, Kế hoạch 161 đặt trọng tâm vào việc “làm du lịch từ văn hóa”, coi bảo tồn là điều kiện tiên quyết và phát triển sinh kế là mục tiêu lâu dài. Từ cách tiếp cận ấy, một mô hình du lịch cộng đồng mang màu sắc rất riêng của Quảng Ninh đang dần hình thành.

Ngay từ đầu, tỉnh xác định rõ việc xây dựng các làng văn hóa dân tộc không thể tách rời quy hoạch không gian cư trú truyền thống. Ở Bản Cáu và Lục Ngù, chính quyền địa phương đã ngay lập tức xây dựng đồ án quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 cho  2 bản với mục tiêu vừa chỉnh trang điểm dân cư nông thôn, vừa giữ được cấu trúc bản làng, hướng nhà, khoảng sân, hàng rào tre, ruộng bậc thang và các không gian sinh hoạt cộng đồng gắn với đời sống người Tày, người Sán Chỉ.

Còn tại khu vực Bình Dân (đặc khu Vân Đồn), nơi sinh sống lâu đời của đồng bào Sán Dìu, trung tâm văn hóa kết hợp nhà truyền thống đã được đầu tư từ trước, trở thành “trái tim” sinh hoạt cộng đồng. Năm 2024, không gian này tiếp tục được bổ sung các hạng mục trưng bày hiện vật, chỉnh trang cổng làng, tuyến đường vào thôn Vòng Tre, tạo nên một điểm nhấn vừa đủ để thu hút du khách mà không phá vỡ cảnh quan. Tháng 12/2024, Làng Văn hóa - Du lịch dân tộc Sán Dìu chính thức khai trương, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong hành trình đưa văn hóa bản địa trở thành sản phẩm du lịch.

Ở xã Hải Sơn, nơi có thôn Pò Hèn của người Dao Thanh Y, công tác quy hoạch cũng được triển khai bài bản, từ quy hoạch chung đến quy hoạch chi tiết khu trung tâm và không gian làng du lịch cộng đồng. Song song với đó là việc phục dựng trang phục, dân ca, dân vũ, lễ tết, chợ phiên Pò Hèn và sưu tầm mẫu nhà truyền thống để từng bước khôi phục diện mạo bản làng xưa.

Điều đáng chú ý là quá trình chỉnh trang không gian sống đều gắn chặt với phong trào xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu. Ở Pò Hèn, những tuyến đường hoa, vườn hoa, hàng rào tre, giếng nước được cải tạo, những bức tranh tường được làm mới đã tạo nên một diện mạo xanh - sạch - đẹp mà vẫn giữ được hồn cốt làng bản. Ở Bản Cáu, các hộ dân được vận động bảo tồn nhà đất truyền thống, sử dụng vật liệu thân thiện môi trường, giữ gìn vườn tược, ruộng nương theo đúng tập quán canh tác của người Tày. Ở Bình Dân, hàng cây chiều tím, hệ thống chiếu sáng và cảnh quan trung tâm văn hóa góp phần làm mềm hóa không gian, tạo cảm giác thân thiện cho du khách.

Một điểm khác biệt trong cách làm của Quảng Ninh là không tách rời bảo tồn văn hóa với phát triển sinh kế. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ninh phối hợp với UBND các xã, đặc khu đã kiểm kê, lưu giữ hàng loạt di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc Dao, Tày, Sán Chỉ, Sán Dìu. Chỉ riêng giai đoạn 2023-2025, Quảng Ninh đã có chín di sản được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có hát Soóng cọ của người Sán Chỉ, hát Soọng cô của người Sán Dìu, lễ mừng cơm mới của người Tày, lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y.

Ở Bản Cáu, năm hộ gia đình tiêu biểu được lựa chọn chỉnh trang nhà đất truyền thống để làm điểm tham quan. Một hộ được bố trí trưng bày nông cụ, đồ dùng sinh hoạt nhằm tái hiện không gian sống của người Tày xưa. Câu lạc bộ hát then - đàn tính được duy trì và mở rộng thành viên, thường xuyên biểu diễn phục vụ sự kiện và khách du lịch. Cuốn “Học tiếng Tày Bình Liêu” đã hoàn thành và dự kiến xuất bản trong năm 2025, góp phần giữ gìn tiếng nói dân tộc. Người dân được vận động mặc trang phục truyền thống trong sinh hoạt thường ngày, trong lễ hội và các sự kiện chính trị.

Ở thôn Lục Ngù, người Sán Chỉ giữ lại ngôi nhà truyền thống duy nhất còn tồn tại để làm điểm tham quan. Hội Soóng cọ được duy trì, trang phục truyền thống được phục hồi, 100% người dân mặc trang phục dân tộc khi tham gia lễ hội. Các cơ sở may quần áo truyền thống tiếp tục hoạt động, vừa phục vụ cộng đồng, vừa cung cấp sản phẩm cho du khách.

Đặc khu Vân Đồn đã thành lập câu lạc bộ hát Soọng cô với 25 thành viên sinh hoạt đều đặn mỗi tháng. Trẻ em được dạy hát dân ca, biểu diễn trong ngày hội đại đoàn kết. Các trích đoạn múa Hành Quang, nghi lễ Đại Phan được đưa vào Carnaval Hạ Long và các liên hoan văn hóa. Nghề đan lát tre nứa được duy trì, hiện vật sinh hoạt được sưu tầm để bổ sung cho nhà truyền thống Sán Dìu.

Ở thôn Pò Hèn, xã Hải Sơn, di tích lịch sử Pò Hèn đã được xếp hạng quốc gia, mỗi năm thu hút hàng trăm nghìn lượt khách. Các câu lạc bộ hát đối Dao Thanh Y, hát Soóng cọ Sán Chỉ hoạt động thường xuyên. Tiếng Dao được biên soạn thành sách, chuẩn bị đưa vào giảng dạy cộng đồng. Người dân được vận động mặc trang phục truyền thống hằng ngày, khôi phục nghề đan lát, bảo tồn ẩm thực cổ truyền và các bài thuốc dân gian.

Song hành với bảo tồn văn hóa là phát triển sinh kế. Ngành nông nghiệp triển khai các mô hình trồng nho, mận, hồi ghép hữu cơ tại Bình Liêu, hình thành các vùng sản xuất gắn với du lịch trải nghiệm. Toàn tỉnh hiện có bảy hợp tác xã nông nghiệp kết hợp du lịch nông thôn và 405 sản phẩm OCOP đạt từ ba đến năm sao. Những sản phẩm này từng bước trở thành hàng hóa du lịch, tạo nguồn thu ổn định cho người dân các làng dân tộc.

Bốn bản làng dân tộc thiểu số ở Quảng Ninh đang dần đổi thay khi được chọn làm điểm phát triển du lịch cộng đồng. Người dân trong bản trở thành chủ thể của du lịch, tự tay nấu bữa cơm mời khách, kể câu chuyện về phong tục, tập quán và cuộc sống của chính mình. Nhờ đó, bà con có thêm sinh kế ngay trên mảnh đất quê hương, đời sống từng bước khá lên, trong khi những giá trị văn hóa vẫn được gìn giữ. Du lịch vì thế không chỉ là đến để ngắm cảnh, mà còn là dịp để hiểu hơn về con người, về bản sắc và những điều nguyên bản đang được nâng niu, bảo tồn.