Quảng Ninh hiện có 2 chiếc trống đồng - hai hiện vật quý là Trống đồng Quảng Chính là Bảo vật Quốc gia và Trống đồng Lưỡng Kỳ (do nơi phát hiện tại thôn Lưỡng Kỳ, xã Thống Nhất năm 2022). Cả hai chiếc trống này hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh. Giáo sư, Tiến sĩ Trịnh Sinh, một chuyên gia nghiên cứu hàng đầu về trống đồng, từng công tác tại Viện Khảo cổ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, đã có những chia sẻ với phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Quảng Ninh xung quanh câu chuyện về hai chiếc trống đồng này.
- Giáo sư có còn nhớ câu chuyện phát hiện trống đồng ở Quảng Chính (nay là xã Quảng Hà) 42 năm về trước?
+ Tôi rất có duyên với Quảng Ninh và có duyên với trống đồng nơi đây. Trống đồng Quảng Chính, chính tôi cùng với đồng nghiệp là PGS.TS Đỗ Văn Ninh xuống khảo sát nghiên cứu, nay trống đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia. Tôi vẫn nhớ chuyến đi nghiên cứu trống Quảng Chính vào năm 1983, chúng tôi xuất phát từ bến phà Hòn Gai trên con thuyền nhỏ. Nơi phát hiện trống Quảng Chính chỉ cách biên giới chừng 20km, nhiều bãi mìn rải đầy vùng biên còn chưa được gỡ. Cảm giác thật bất ngờ khi được thấy chiếc trống đồng tìm được ở một vùng Đông Bắc của Tổ quốc. Và vừa rồi, tôi lại may mắn được nghiên cứu tận mắt chiếc trống thứ hai là trống Lưỡng Kỳ để thấy được giá trị của nó là vô cùng to lớn.
- Giáo sư có thể nói cụ thể hơn về những giá trị đặc biệt này?
+ Giá trị của trống nằm ở chỗ, đây là mảnh đất Đông Bắc địa đầu Tổ quốc mà đã phát hiện hai chiếc trống đồng, nói lên rằng, nơi đây đã từng có người Việt cổ (thể hiện ở chỗ có trống đồng Quảng Chính) cùng sinh sống với cả người Mường (trống Lưỡng Kỳ còn gọi là trống Mường). Tôi so sánh với những tiêu bản từng phát hiện về trống Mường khác thì rõ ràng y hệt nhau như kiểu anh em sinh đôi với trống Lưỡng Kỳ. Từng ngôi sao, hoa văn, mặt trời rồi các tia cũng đều giống cả. Trống đồng Quảng Chính khẳng định rằng mảnh đất này ít nhất từ cách đây cỡ khoảng 2.400 năm đã có người Việt cổ định cư, sinh sống thành những cộng đồng lớn.
Trở lại câu chuyện của trống Lưỡng Kỳ lại có một giá trị khác. Người Mường và người Việt là 2 "anh em ruột" mà ở Quảng Ninh xưa đã có trống Mường. Cả người Việt và người Mường đều chế tác và sử dụng trống đồng, thừa hưởng kỹ thuật của trống đồng Đông Sơn, trống đồng Quảng Chính. Sự thừa kế này thể hiện ở chỗ những hoa văn hình ngôi sao mặt trời nhiều tia trên mặt trống. Kỹ thuật đúc của trống bằng khuôn đất có dấu định vị con kê rất rõ còn găm vào vẫn nguyên dấu tích đến nay.
Thêm nữa, chúng ta phát hiện được trống ngay trong lòng đất. Điều này rất quan trọng. Tức là chủ nhân xưa đã sử dụng tại mảnh đất này và nói ngay trống này của chủ nhân địa phương. Chúng tôi rất phấn khởi với những phát hiện này.
Từ trống đồng Quảng Chính đến trống đồng Lưỡng Kỳ là một mạch xuyên suốt liên tục. Theo tôi, nó đã chứng minh chủ quyền, không những chúng ta có chủ quyền biển đảo, chủ quyền đất liền mà còn có chủ quyền văn hoá ở vùng Đông Bắc này. Người phương Bắc dù có đến hơn 2.400 chiếc trống nhưng không có cái nào giống như trống Quảng Chính hay trống Lưỡng Kỳ. Điều đó giúp cho chúng ta nâng cao tinh thần tự hào dân tộc. Chúng ta hãnh diện khẳng định rằng, mảnh đất này luôn luôn là của người Việt từ xưa đến nay. Như vậy nó có ý nghĩa chính trị rất quan trọng.
- Còn về giá trị thẩm mỹ thì sao, thưa Giáo sư?
+ Hoa văn rất đẹp. Trống đồng Quảng Chính có 2 đôi quai kép trang trí hoa văn thừng. Giữa mặt trống trang trí hình ngôi sao nổi có 16 cánh nhọn. Quanh ngôi sao còn có các vành hoa văn 4 con chim dang cánh bay theo chiều kim đồng hồ, cánh chim xòe rộng, đuôi hình tam giác, mỏ dài. Làm nền cho vành hoa văn chim bay là các hoa văn hình học như hoa văn răng cưa. Tang trống có băng hoa văn hình thuyền. Hình ảnh 4 chiếc thuyền nối đuôi nhau, mũi và đuôi thuyền cong vút. Trên mỗi thuyền có 4 người đang ngồi, tay cầm mái chèo. Lưng trống có vành hoa văn trang trí 12 hình chim đứng trong tư thế sinh động nằm trong các khuôn hoa văn hình chữ nhật.
Trống Lưỡng Kỳ có mặt trống được trang trí một hình tròn nổi, dẹt, có thể là hoa văn tượng trưng cho hình mặt trời, có 12 tia nhọn. Xung quanh có các vành hoa văn đồng tâm hình đồng tiền, hình hoa 4 cánh đặc trưng cho trống đồng Mường. Trên mặt trống có 3 tượng cóc đơn, 3 tượng cóc đôi ở rìa mặt trống, xen kẽ, đối xứng nhau. Cóc đơn có 2 mông nở trang trí hoa văn gân nổi vòng tròn đồng tâm giữa có u nổi, hoa văn 3 đường chỉ ở dọc lưng trống, đường viền thân và chân cóc. Toàn bộ thân trống được trang trí những vành hoa văn hình học thành từng dải song song, điền đầy những hoa văn như trên mặt trống.
Có thể nói, việc Quảng Ninh phát hiện trống đồng Lưỡng Kỳ mang nhiều ý nghĩa lịch sử, văn hóa quan trọng. Chiếc trống Lưỡng Kỳ là chiếc trống Mường được phát hiện xa nhất về phía Bắc Việt Nam. Điều đó quan trọng cho việc nghiên cứu về sự hình thành, lan tỏa của nhóm người Mường và việc sử dụng trống Mường cùng mối quan hệ anh em gắn bó giữa người Mường, người Việt trong lịch sử.
- Ngoài hoa văn, Giáo sư cho biết còn có sự giống và khác nhau như thế nào giữa hai chiếc trống này?
+ Nó vừa giống lại vừa khác. Một là nó thuộc hai thời đại khác nhau cách nhau cũng xa. Giống nhau là thừa hưởng những kỹ thuật mà người Việt cổ đã đúc. Nó đều đúc bằng khuôn hai mang chân và một mặt bằng khuôn đất nung. Thứ hai, hoa văn trống có thừa kế từ trống đồng Quảng Chính.
Thêm nữa cách đúc đều là một cách đúc của người Việt cổ. Dấu tích con kê như tôi đã nói bên trên. Và hai trống đều phát hiện từ lòng đất, mảnh đất địa linh nhân kiệt, mảnh đất của những danh thắng rất đẹp. Nơi đây, người Việt cổ sinh sống từ lâu hình thành nên Văn hoá Hạ Long, Văn hoá Cái Bèo, muộn hơn có Quảng Chính và giờ có Lưỡng Kỳ. Đó là những mắt xích văn hoá rất quý. Nếu nhìn xa hơn cả vạn năm về trước đã có tầng tầng, lớp lớp các tầng văn hoá kế tiếp nhau, xếp chồng lên nhau từ người Việt cổ Văn hoá Hoà Bình, Văn hoá Hạ Long đến nay. Chúng tôi chỉ có một cái công là nối các mắt xích lại với nhau và chứng minh nó thừa hưởng nhau.
- Trống Lưỡng Kỳ cũng đã đi con đường gần giống với trống Quảng Chính. Vậy theo Giáo sư, nếu trống Lưỡng Kỳ cũng được công nhận là Bảo vật Quốc gia thì sẽ có ý nghĩa như thế nào với Bảo tàng Quảng Ninh?
+ Tôi nhận thấy, Bảo tàng Quảng Ninh làm khoa học rất nghiêm túc. Đến nay, Bảo tàng đang bảo quản 12 Bảo vật Quốc gia, trong đó có trống đồng Quảng Chính. Tính đến nay đã 42 năm (từ năm 1983), chiếc trống đã được Bảo tàng bảo quản rất tốt và trưng bày để phục vụ du khách chiêm ngưỡng. Điều đó giúp tôi tin rằng, chiếc trống đồng Lưỡng Kỳ cũng sẽ được bảo quản tốt. Tôi nghĩ, với trống Lưỡng Kỳ, chúng ta có thể giữ nguyên hiện trạng, cũng có thể gắn chắp những mảnh vỡ vào thân trống bằng những phương pháp nào đó phù hợp với sự tham gia của những chuyên gia, những nhà khoa học. Nếu làm được như thế thì về mặt mỹ thuật, trống Lưỡng Kỳ sẽ càng đẹp hơn. Theo tôi, nên làm hồ sơ khoa học để đề nghị công nhận trống đồng Lưỡng Kỳ là Bảo vật Quốc gia giống như đã làm với trống đồng Quảng Chính. Trống đồng Lưỡng Kỳ cũng hoàn toàn đầy đủ những tiêu chí để được công nhận là Bảo vật Quốc gia.
Điều này càng có ý nghĩa, bởi Quảng Ninh là một trong những vùng đất giàu đẹp, sở hữu Vịnh Hạ Long - Di sản Kỳ quan thế giới. Du khách trong và ngoài nước đến tham quan Bảo tàng ngày càng đông, nơi đây là một trong số rất ít bảo tàng đông khách nhất Việt Nam. Trong vấn đề phát triển du lịch, bên bờ di sản thế giới Vịnh Hạ Long lại có thêm những điểm nhấn là các Bảo vật Quốc gia ở Bảo tàng nữa thì quá tốt. Du khách thấy Vịnh Hạ Long đẹp rồi nhưng cần biết thêm ở đây có những di sản văn hoá gì. Cạnh đó có những điểm nhấn như trống Quảng Chính, trống Lưỡng Kỳ sẽ thu hút được du khách đến đây đông hơn, nhất là khách nước ngoài.
Ngay cả chúng tôi, nếu trong vai trò một du khách đến Quảng Ninh được ngắm nhìn một di sản đích thực chứ không phải di sản ở nơi khác mang đến đã thích thú lắm rồi. Đây là những chiếc trống đồng của người Việt không ai có thể tranh chấp, không ai có thể sáng tác ra là của họ được. Những thứ đó không dễ gì mà nơi nào cũng có được. Chúng ta có quyền tự hào, người Việt đã đúc ra trống đồng mang bản quyền thuộc về người Việt. Tôi mong cho tất cả du khách đến Quảng Ninh đều được chiêm ngưỡng hai cái trống này. Tôi tin đấy không chỉ có ý nghĩa về văn hoá và lịch sử mà còn là điểm nhấn du lịch góp phần giáo dục tình yêu di sản, yêu văn hoá truyền thống và truyền thống văn hiến Việt Nam, hình ảnh Việt Nam ra thế giới.
- Trân trọng cảm ơn Giáo sư đã trả lời phỏng vấn!
