Xã Tiên Yên được thành lập từ ngày 1/7/2025 trên cơ sở sáp nhập thị trấn Tiên Yên, xã Phong Dụ, xã Tiên Lãng và một phần các xã Yên Than, Đại Dực của huyện Tiên Yên cũ. Với địa hình tập trung vừa có rừng, có biển, có đồng bằng và đô thị, vừa cổ kính, vừa hiện đại, xã Tiên Yên hội tụ đầy đủ sắc thái văn hóa đa sắc màu, đặc trưng của vùng Đông Bắc.
Trước đây, khi nói đến Phố Tiên Yên, người ta thường nghĩ đến một thị trấn cổ, hoặc phố cũ hay cổ trấn của miền Đông Bắc với những đặc trưng của “Hồn xưa nét cũ Tiên Yên phố” với những dãy nhà vừa cổ kính vừa hiện đại của mái ngói âm dương rêu phong xen lẫn những ngôi nhà tầng hiện đại bên dòng sông Tiên Yên uốn quanh dãy phố bàn cờ. Những dãy phố tựa lưng vào núi, hướng mặt ra biển bình yên và thơ mộng từ bao đời…
Về Tiên Yên giờ đây, ta sẽ thấy một diện mạo mới của Tiên Yên xã đang khởi sắc từng ngày, một Phố núi Tiên Yên căng tràn sức xuân đang trên đường đô thị hóa, hiện đại hóa nông thôn mới. Trong số 4 đơn vị xã thuộc huyện Tiên Yên cũ (gồm Hải Lạng, Tiên Yên, Điền Xá, Đông Ngũ) thì xã Tiên Yên có nhiều thuận lợi về điều kiện tự nhiên và xã hội cũng như cơ sở hạ tầng. Xã được tiếp quản trụ sở của Huyện ủy, Ủy ban Nhân dân huyện cũ với cơ ngơi khang trang vào bậc nhất trong số các xã của tỉnh Quảng Ninh.
Hơn nữa, xã Tiên Yên vẫn là cửa ngõ nơi Ngã ba vùng Đông Bắc của tỉnh, giữ vai trò là đầu mối giao thông quan trọng với ba tuyến quốc lộ 14A, 18C, 4B chạy qua địa bàn, kết nối trực tiếp với cao tốc Vân Đồn - Móng Cái qua nút giao Mũi Chùa. Tiên Yên có cảng Mũi Chùa và nhiều bến tạm. Chợ Tiên Yên là đầu mối giao thương sôi động, nơi hàng hóa từ nhiều vùng miền tập kết, tạo điều kiện thuận lợi phát triển dịch vụ bán buôn, bán lẻ mang lại hiệu quả kinh tế cao.
Cùng với những lợi thế về giao thông, xã Tiên Yên còn là điểm đến du lịch hấp dẫn với các danh thắng như: Thác Pạc Sủi, thác Khe San, bãi cát Cái Mắt Lẻ và Phố đi bộ Tiên Yên đã duy trì hoạt động từ hơn 8 năm qua. Trung bình mỗi tuần, xã đón hơn 5.000 lượt khách, hình thành không gian kinh tế đêm sôi động, kéo theo sự phát triển mạnh mẽ của các dịch vụ lưu trú, ẩm thực giải trí, tiêu dùng đặc sản địa phương.
Đứng trên tầng cao của trụ sở xã, tọa lạc trên đồi Kiểm Lâm cũ, nhìn ra bốn phía, Tiên Yên như một chàng trai vạm vỡ, vươn cánh tay nối dài tới các thôn bản từ miền núi đến ven biển. Từ đây, ta có thể mở rộng tầm mắt thỏa sức ngắm nhìn đô thị mới trong lòng phố cổ, có những con phố ngã ba, ngã bẩy từ trung tâm xã ra đường quốc lộ 18 đi về phía Bình Liêu, Móng Cái. Những góc phố dịu dàng bao quanh dòng sông Tiên Yên với những cồn Chìm, cồn Nổi, thác Đón… Những con đường bê tông rộng mở tới tận rừng keo, rừng quế của thôn Cao Lâm, Đồng Đình, Khe San… hay những bản Nà Cà, Pạc Sủi… Những con đường nông thôn mới trải dài theo cánh đồng xanh mướt lúa ngô khoai thôn Đồng Châu, Đồng Mạ, Thác Bưởi… Tất cả đã tạo nên một bức tranh thủy mặc đa sắc của phố núi Tiên Yên.
Bất chợt, tôi nhớ đến những câu thơ của mình viết về một làng quê trù phú xã Tiên Lãng cũ: "Những cánh đồng đẹp như trong mơ/ Xanh mướt mát tự bao giờ chẳng rõ/ Nơi con sông và ngôi làng Việt cổ/ Đắp bồi nên màu mỡ đất Đồng Châu…/ Ta trở về sau mỗi chuyến đi xa/ Thăm xóm cũ - con đò xưa Thác Cối/ Bến Hai Tương, khúc hò ơ vời vợi…/ Bãi triều vui ngao vạng cá tôm về/ Ơi Đồng Châu! Ai vẽ bức tranh quê…". Đồng Châu bây giờ là một thôn của xã Tiên Yên nổi tiếng với phong trào làm kinh tế biển và nuôi trồng đánh bắt thủy hải sản. Con đường bê tông nối làng ra cửa biển Thác Cối đã rực rỡ sắc hồng của những cây đào phai cùng sắc đỏ của hoa bích đào tưng bừng trước gió xuân…
Với phương châm: “Đoàn kết - Dân chủ - kỷ cương - Đột phá - phát triển”, Đại hội Đảng bộ xã Tiên Yên lần thứ nhất đánh dấu bước phát triển mới của địa phương sau khi sáp nhập, mở ra thời cơ vận hội mới. Đồng chí Đào Xuân Thắng, Phó Bí thư Thường trực Đảng uỷ, Chủ tịch HĐND xã Tiên Yên, cho biết, Đảng ủy và chính quyền xã đã và đang chỉ đạo thực hiện nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã đề ra, chỉ đạo đồng bộ các giải pháp thúc đẩy phát triển 3 khu vực kinh tế. Thực hiện kế hoạch của tỉnh Quảng Ninh, xã Tiên Yên đã đầu tư để nâng cao chất lượng đô thị và hạ tầng khu dân. Theo đó, Tiên Yên có 9 dự án được đầu tư xây mới, nâng cấp, sửa chữa và cải tạo với tổng nguồn vốn 41,6 tỷ đồng. Một trong số đó là dự án cải tạo nâng cấp vườn hoa cây xanh, khu vui chơi ngoài trời đường bờ sông thôn Đông Tiến 1, trung tâm xã với diện tích hơn 1.000m2, với tổng mức đầu tư gần 2 tỷ đồng. Dự kiến, công trình sẽ hoàn thành đưa vào sử dụng trong tháng 2/2026, đúng dịp đón Tết Nguyên đán Bính Ngọ.
Dưới sự chỉ đạo của Đảng ủy và chính quyền xã, với sự đồng thuận của nhân dân các dân dân tộc trên địa bàn, Tiên Yên đang từng bước thực hiện “Bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống trong phát triển bền vững” phát triển du lịch cộng đồng gắn với khai thác hiệu quả các điểm đến đặc sắc. Huy động mọi nguồn lực đầu tư để cải tạo nâng cấp các tuyến trục giao thông phục vụ nhu cầu thiết yếu của nhân dân kết nối các điểm du lịch cộng đồng tại đình Đồng Đình, thác Khe San, thác Pạc Sủi, bãi Cái Mắt Lẻ, Phố đi bộ Tiên Yên… Tổ chức thành công Lễ hội văn hóa thể thao dân tộc Tày, Lễ hội Đình Đồng Đình gắn với tín ngưỡng nông nghiệp và tinh thần gắn kết cộng đồng trong dịp mừng xuân năm mới.
Theo chân Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn Đồng Đình Trần Văn Sinh, chúng tôi đến thăm Nhà văn hóa dân tộc Tày, cách ngôi đình cổ không xa, nơi có cây si già hơn 300 năm tuổi, đã được công nhận là cây di sản. Đây là một công trình kiến trúc văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc Tày theo mẫu những ngôi nhà sàn cổ cách điệu; là không gian sinh hoạt cộng đồng của người dân thôn Đồng Đình và xã Phong Dụ cũ. Tại đây còn trưng bày nhiều hiện vật, công cụ lao động, trang phục dân tộc Tày và những nhạc cụ truyền thống như đàn tính, kèn môi…
Bí thư Trần Văn Sinh cho biết, toàn thôn Đồng Đình có 150 hộ, gần 660 nhân khẩu trong đó trên 70% là người Tày. Người dân chủ yếu sinh sống bằng nghề trồng rừng, làm nông nghiệp, chăn nuôi nhỏ lẻ. Gần đây có thêm nghề khai thác lâm sản và từng bước tham gia vào các hoạt động dịch vụ du lịch cộng đồng. Trong những năm qua, bà con người Tày ở Đồng Đình đã chủ động gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, điển hình là việc thành lập và duy trì các câu lạc bộ hát then, đàn tính với gần 20 thành viên nòng cốt, thường xuyên hoạt động, biểu diễn vào các dịp lễ Tết và những sự kiện quan trọng của địa phương. Thôn đã mở các lớp dạy hát then, đàn tính cho thế hệ trẻ, thu hút nhiều thanh thiếu niên tham gia, từng bước xây dựng đội ngũ kế cận.
Bên cạnh Làng văn hóa thôn Đồng Đình đã được hoàn thiện từ năm 2018, xã Tiên Yên còn có Làng văn hóa dân tộc Dao Thanh Phán thôn Pạc Sủi đã và đang được khai thác, gắn với du lịch cộng đồng. Tại đây, du khách có thể tham gia nhiều hoạt động trải nghiệm hấp dẫn như tắm thác, nghỉ ngơi tại homestay, đốt lửa trại, hát giao duyên điệu sán cố của dân tộc Dao, học thêu thổ cẩm, học cấy lúa nước dưới chân thác Pạc Sủi, chiêm ngưỡng vẻ đẹp kỳ vĩ của 16 tầng thác bọt tung trắng xóa như nhả bạc, khiến du khách đến đây, ai cũng đều phải trầm trồ khen ngợi. Mỗi tầng thác là một vẻ đẹp riêng biệt, có những tầng thác dốc thẳng và có những tầng thác lại uốn lượn, tạo nên một bức tranh thiên nhiên hùng vĩ, mượt mà và uyển chuyển. Trong âm thanh réo rắt tiếng thác đổ, hòa lẫn với tiếng chim ca, tiếng gió reo là giọng kể cuốn hút ly kì của cô hướng dẫn viên về truyền thuyết “Huyền thoại vua gà” trên đỉnh núi Pạc Sủi…
Đến Tiên Yên vào dịp đầu xuân, bạn sẽ có cơ hội được trải nghiệm cùng Lễ hội đua thuyền trên sông Tiên Yên - một nét văn hóa truyền thống miền sông nước tổ chức vào các dịp lễ, Tết được người dân phố cổ thị trấn và xã Tiên Lãng cũ nhiệt tình tham gia; trải nghiệm những hoạt động sôi nổi phong phú trên đường phố và trên các sân khấu của Phố đi bộ Tiên Yên như: Trình diễn thời trang áo dài, trang phục dân tộc, nhảy dân vũ, nhảy hiện đại, hát dân ca và chèo cùng câu lạc bộ Hương Phố; thưởng thức tinh hoa ẩm thực vùng Đông Bắc với các món ăn truyền thống, gia truyền như bánh gật gù, gà Tiên Yên, khau nhục, bánh bao, phở gà…; tham gia các trò chơi có thưởng như bịt mắt bắt vịt, đập niêu, chơi ô ăn quan trên đường phố cổ, ký họa vẽ tranh cùng các họa sĩ trên góc phố ông đồ…
Một mùa xuân mới đang về. Xuân Bính Ngọ 2026 với sức xuân đang hối hả ngập tràn khí thế trên những khuôn viên xanh, những vườn hoa muôn sắc đang gấp rút hoàn thành ven bờ sông và các thôn xóm bản làng trên phố núi Tiên Yên. Tiên Yên hôm nay là bức tranh thu nhỏ của một Quảng Ninh giàu đẹp đang hòa nhịp cùng kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
