Trong hành trình đưa Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long đến gần hơn với bạn bè năm châu, bên cạnh những thước phim, triển lãm hay các chiến dịch quảng bá quy mô lớn, những cuốn sách ảnh cũng đang lặng lẽ góp thêm một cách kể riêng về di sản. Qua góc nhìn nghệ thuật và tình yêu sâu nặng của những người cầm máy, vẻ đẹp Hạ Long được lưu giữ trong từng khuôn hình, kể lại bằng cảm xúc và ký ức. Nhiếp ảnh gia Đỗ Kha (SN 1938) là một trong những nghệ sĩ như thế. Ông đã dành trọn cuộc đời sáng tác để ghi lại vẻ đẹp và sự đổi thay của Hạ Long.
Nghệ sĩ nhiếp ảnh (NSNA) Đỗ Kha là một trong những người đầu tiên của Quảng Ninh chọn Hạ Long làm miền sáng tác. Sinh ra và lớn lên bên bờ vịnh, ông gắn bó với hơi thở mặn mòi của biển từ thuở nhỏ, dành nửa thế kỷ cầm máy để ghi lại vẻ đẹp của quê hương. Từ những năm 1960, khi máy ảnh còn là thứ xa xỉ, ông đã miệt mài rong ruổi khắp các đảo đá, bến thuyền, làng chài để ghi lại vẻ đẹp của Hạ Long bằng những khuôn hình đen trắng đầy chất thơ. Trong những trang sách ảnh của nhiếp ảnh gia Đỗ Kha, Hạ Long là một miền ký ức sống động với những cánh buồm nâu no gió, những làng chài lênh đênh trên sóng nước, những bến cá tấp nập và nhịp sống mộc mạc của cư dân vùng vịnh. Ông được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục với danh hiệu “Người chụp ảnh vịnh Hạ Long đen trắng cổ nhiều nhất Việt Nam”. Những bức ảnh đen trắng của ông không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn là tư liệu lịch sử quý giá về một Hạ Long của những năm 1960, 1970 và giai đoạn đầu đổi mới.
Đặc biệt, năm 1994, khi Quảng Ninh hoàn thiện hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận vịnh Hạ Long là Di sản thiên nhiên thế giới, nghệ sĩ Đỗ Kha được giao thực hiện bộ ảnh minh họa cho hồ sơ. Trong điều kiện đi lại còn nhiều khó khăn, ông đã rong ruổi khắp vịnh, từ các hang động, đảo đá như: Hang Đầu Gỗ, Bồ Nâu, Sửng Sốt, Trinh Nữ, hang Trống, hòn Đỉnh Hương, Gà Chọi, hòn Ấm, hòn Đũa, hòn Yên Ngựa, Ba Trái Đào và các thảm thực vật trên vịnh Hạ Long… đến những làng chài ven biển Lán Bè, Cột 5… để ghi lại những hình ảnh đẹp nhất của di sản.
Từ hàng trăm khuôn hình được thực hiện trong thời gian ngắn, ông lựa chọn 160 tấm phim dương bản tiêu biểu để đưa vào hồ sơ trình UNESCO. Khi vịnh Hạ Long chính thức được công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới vào ngày 17/12/1994, đó không chỉ là niềm vui của Quảng Ninh mà còn là niềm tự hào của người nghệ sĩ đã góp phần đưa vẻ đẹp Hạ Long ra với thế giới bằng ngôn ngữ của hình ảnh.
Sau dấu mốc ấy, NSNA Đỗ Kha tiếp tục say mê sáng tác, dành trọn tâm huyết cho Hạ Long và xuất bản nhiều sách ảnh gồm: “Vịnh Hạ Long” (năm 2000), “Hạ Long - Thuyền và biển” (năm 2011), “Hạ Long và Bái Tử Long” (năm 2014), “Vịnh Hạ Long, Di sản - Kỳ quan” (năm 2016); trong đó “Hạ Long - Thuyền và biển” được xem là tác phẩm tiêu biểu nhất. Đây không chỉ là một tuyển tập ảnh nghệ thuật mà còn giống như một bảo tàng ký ức bằng hình ảnh về Hạ Long xưa. Người xem bắt gặp những hình ảnh tưởng đã lùi xa vào ký ức: Những tấm lưới phơi trên mạn thuyền, những phiên chợ cá ven biển, những mái nhà nổi giữa trùng khơi hay khoảnh khắc bình minh lấp lánh trên mặt nước.
Bên cạnh đó, người xem còn bị cuốn hút bởi những lời đề từ và chú giải thú vị, đầy ắp kỷ niệm, như mở ra trước mắt du khách câu chuyện về một Hạ Long xưa bình dị, nên thơ. Qua từng trang sách, một Hạ Long thanh bình với nhịp sống rộn ràng của những làng chài dần hiện lên. Từ những bức ảnh, người xem có thể hình dung tiếng hò dô khi kéo lưới, tiếng gõ nhịp trên mạn thuyền, cảm nhận cả mùi cơm thơm quyện trong vị mặn mòi của biển cả. Khi là khoảnh khắc vịnh Hạ Long bảng lảng trong ánh chiều tà khiến lòng người xao xuyến, khi lại là bình minh lấp lánh trên mặt nước gợi cảm giác trong trẻo, yên bình. Những bức ảnh đen trắng tưởng chừng đơn sắc, qua thời gian lại càng trở nên giàu sức gợi, vừa mộc mạc, lãng mạn, vừa chứa đựng một Hạ Long sống động và đầy thương nhớ.
NSNA Đỗ Kha từng tâm sự: Mỗi địa danh trên vịnh Hạ Long, tôi chụp cả đời cũng không thấy chán. Bởi mỗi thời điểm lại đem đến một vẻ đẹp khác: sáng, trưa, chiều, tối; mùa này qua mùa khác; bóng mây này nối tiếp bóng mây kia. Chính từ những biến đổi rất nhỏ ấy mà mỗi bức ảnh lại có một sắc thái riêng. Người nghệ sĩ phải biết nhận ra những khác biệt ấy, tìm được tiếng nói riêng của từng hòn đảo, từng mùa, từng bóng mây, mặt nước. Nếu không, dù đứng trước cảnh đẹp đến đâu, người chụp cũng chỉ mới dừng lại ở việc ghi lại cái đẹp bề ngoài.
Nhiều năm qua, cuốn sách ảnh “Hạ Long - Thuyền và biển” của NSNA Đỗ Kha vẫn được xem là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất về vịnh Hạ Long. Không chỉ lưu giữ những khoảnh khắc quý giá của di sản qua nhiều thập niên, cuốn sách còn trở thành món quà ý nghĩa mà Quảng Ninh lựa chọn gửi tặng các đoàn khách quốc tế, các nhà ngoại giao, đối tác và du khách bốn phương.
Những nghệ sĩ như Đỗ Kha không chỉ là những người chụp ảnh, mà còn là những người kể chuyện bằng hình ảnh, lưu giữ ký ức và lan tỏa vẻ đẹp của Hạ Long đến với bạn bè quốc tế. Và khi một du khách nước ngoài lật giở những trang “Hạ Long - Thuyền và biển”, họ không chỉ nhìn thấy cảnh đẹp của Việt Nam, mà còn cảm nhận được linh hồn của Hạ Long - điều làm nên sức sống trường tồn của di sản giữa lòng thế giới.
