Luật Di sản văn hóa (sửa đổi) được Quốc hội thông qua ngày 23/11/2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, với nhiều quy định mới nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Với Quảng Ninh - vùng đất hội tụ nhiều giá trị tự nhiên, lịch sử, văn hóa và tâm linh - việc triển khai Luật không chỉ góp phần gìn giữ di sản, mà còn mở ra cơ hội để biến những giá trị ấy thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
Điểm đáng chú ý của Luật Di sản văn hóa (sửa đổi) là xác định rõ các hình thức sở hữu di sản văn hóa, quy định cụ thể nguyên tắc bảo vệ và phát huy giá trị di sản, đẩy mạnh phân cấp quản lý cho chính quyền địa phương, mở rộng cơ chế hợp tác công - tư và tạo cơ sở thành lập Quỹ bảo tồn di sản văn hóa nhằm huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội.
Đối với Quảng Ninh, những quy định mới có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi địa phương đang sở hữu hệ thống di sản phong phú, trong đó nhiều di tích, danh thắng có giá trị nổi bật. Đặc biệt, quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO công nhận là Di sản thế giới đã tạo thêm động lực để nâng tầm công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Trung tâm Bảo tồn di sản Yên Tử thuộc BQL Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử, được giao quản lý, bảo tồn các giá trị văn hoá của Yên Tử. Thời gian qua, đơn vị đã phối hợp với các cơ quan chuyên môn dập, dịch 101 văn bia; nghiên cứu, sưu tầm và lưu giữ 803 hiện vật có giá trị, trong đó 770 hiện vật đã được lập hồ sơ. Nhiều đợt nghiên cứu, khai quật khảo cổ học được thực hiện, góp phần làm rõ những giá trị lịch sử, văn hóa gắn với vùng đất có tầng văn hóa gần 1.000 năm.
Việc số hóa không gian văn hóa, di tích và hiện vật, ứng dụng mã QR cung cấp thông tin cho du khách cũng đang mở ra phương thức mới trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Những giá trị vốn được lưu giữ trong văn bia, hiện vật, công trình kiến trúc hay các phế tích nay có thêm cơ hội được tiếp cận rộng rãi hơn thông qua công nghệ.
Cùng với Yên Tử, công tác bảo tồn Khu di tích Quốc gia đặc biệt nhà Trần cũng được triển khai theo hướng có trọng tâm, trọng điểm. Do phần lớn di tích gốc là phế tích, cần nguồn vốn lớn và thời gian dài để phục hồi, địa phương đã lựa chọn những công trình quan trọng để ưu tiên đầu tư. Đền Sinh, chùa Quỳnh Lâm, am chùa Ngọa Vân cùng nhiều điểm di tích khác từng bước được tu bổ, tôn tạo. Công tác điều tra, khai quật khảo cổ học được chú trọng, góp phần bổ sung những cứ liệu khoa học cho quá trình bảo tồn.
Một trong những điểm mới đáng chú ý của Luật Di sản văn hóa (sửa đổi) là mở rộng cơ chế hợp tác công - tư, tạo điều kiện để doanh nghiệp và các tổ chức xã hội tham gia sâu hơn vào công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Thực tiễn tại Quảng Ninh cho thấy, nguồn lực xã hội đang trở thành một phần quan trọng trong quá trình này.
Ông Lê Trọng Thanh, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Phát triển Tùng Lâm, cho biết: Trong hơn 10 năm qua, Công ty CP Phát triển Tùng Lâm đã đầu tư khoảng 3.000 tỷ đồng xây dựng hạ tầng, giao thông và các công trình dịch vụ, góp phần tạo diện mạo đồng bộ cho khu di sản. Hiện nay cơ chế hợp tác công - tư được quy định rõ hơn trong Luật Di sản văn hóa (sửa đổi) đã tạo thêm cơ hội để doanh nghiệp đồng hành với nhà nước trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Đây cũng là điều kiện để kết hợp nguồn lực đầu tư với yêu cầu bảo tồn, hướng tới chuyên nghiệp hóa hoạt động du lịch văn hóa - tâm linh và phát huy tương xứng giá trị các di sản.
Tuy nhiên, việc phân cấp mạnh hơn cho chính quyền địa phương theo tinh thần của Luật cũng đặt ra những yêu cầu mới trong tổ chức thực hiện. Trong bối cảnh bộ máy quản lý được sắp xếp, tổ chức lại, việc phân định rõ trách nhiệm, nâng cao năng lực đội ngũ và bảo đảm sự phối hợp đồng bộ là vấn đề cần được quan tâm. Ông Phạm Xuân Thành, Phó Chủ tịch UBND phường Yên Tử, cho biết: Phân cấp quản lý tạo điều kiện để chính quyền cơ sở chủ động hơn trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Tuy nhiên, đi cùng với đó là yêu cầu nâng cao năng lực quản lý, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị và bảo đảm nguồn lực để thực hiện tốt nhiệm vụ được giao.
Từ thực tiễn tại Yên Tử, khu di tích nhà Trần có thể thấy, bảo tồn di sản trong giai đoạn mới không thể chỉ dựa vào nguồn lực ngân sách. Sự tham gia của doanh nghiệp, cộng đồng và các tổ chức xã hội sẽ giúp mở rộng nguồn lực đầu tư, đồng thời tạo sự gắn kết giữa bảo tồn với phát triển du lịch và đời sống người dân.
Luật Di sản văn hóa (sửa đổi) tạo thêm hành lang pháp lý và cơ chế huy động nguồn lực để Quảng Ninh nâng cao hiệu quả bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Khi nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng cùng chung tay, di sản sẽ không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn lực quan trọng thúc đẩy du lịch và phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
