Tình trạng doanh nghiệp thiếu nhân lực trong khi nhiều sinh viên tốt nghiệp ra trường vẫn bị... ế trên địa bàn tỉnh là minh chứng cho mất cân đối trong việc đào tạo những năm vừa qua. Và việc đổi mới phương thức đào tạo, đào tạo theo nhu cầu của thị trường lao động, đang là đòi hỏi bức xúc hiện nay...
Bức xúc của doanh nghiệp
Theo khảo sát của Ngân hàng Thế giới, chỉ khoảng 40% lao động trẻ tốt nghiệp từ các trường ĐH, CĐ, dạy nghề sau khi tuyển dụng đáp ứng được yêu cầu của các doanh nghiệp; còn 60% phải đào tạo lại sau khi tuyển dụng. Thực tế này cũng tồn tại ở Quảng Ninh. Và điều đó đang gây nên nhiều thiệt hại và bức xúc cho các doanh nghiệp. Cảng Quảng Ninh là một trong những doanh nghiệp lớn hiện nay trên địa bàn tỉnh. Cảng có 6 công ty trực thuộc, với khoảng trên 1.000 công nhân. Trong 5 năm trở lại đây, doanh nghiệp đã đầu tư hơn 600 tỷ đồng để thay đổi công nghệ vận hành xếp, dỡ hàng hoá tại cảng. Đi đôi với việc đầu tư thiết bị, từ năm 1997-2007, doanh nghiệp đã phải bỏ ra trên 80 tỷ đồng để cử cán bộ ra nước ngoài tập huấn, học cách sử dụng, vận hành những thiết bị, công nghệ mới đó. Nhưng điều làm cho Ban lãnh đạo Cảng đau đầu nhất là hiện doanh nghiệp vẫn đang thiếu vắng các kỹ sư, thợ sửa chữa, thợ vận hành cẩu cần trục chuyên môn kỹ thuật cao. Hay nói cách khác, nhân lực của doanh nghiệp có thể vận hành, sử dụng được các thiết bị nhưng lại không thể sửa chữa khi thiết bị hỏng hóc, trục trặc. ''- Điều đó khiến doanh nghiệp phải chi phí rất nhiều tiền để thuê chuyên gia sửa chữa thiết bị mỗi khi trục trặc'' - ông Vũ Khắc Từ, Giám đốc Cảng Quảng Ninh, nói - ''Đơn cử như việc thay một con chíp, tiền vật liệu chỉ khoảng 300 USD nhưng tiền còng trả cho chuyên gia nước ngoài là 4.500 USD. Thậm chí, có lần chuyên gia chỉ sang chỉnh một chi tiết rất nhỏ trong hệ thống thiết bị nhưng doanh nghiệp cũng phải trả tới 2.500 USD, chưa kể chi phí đưa đón, ăn nghỉ cho họ. Rõ ràng, hậu quả của việc đào tạo không theo kịp với tốc độ phát triển của KH-KTCN trên thế giới đã đẩy các doanh nghiệp đến rất nhiều thiệt thòi, sức cạnh tranh bị giảm sút...''.
Cùng chung cảnh ngộ với khối doanh nghiệp kỹ thuật, công nghệ, nhiều đơn vị kinh doanh thương mại, dịch vụ, du lịch v.v... cũng rơi vào tình trạng tương tự. Theo phản ánh của một số chủ khách sạn ở khu du lịch Bãi Cháy, hiện nay đang tồn tại thực tế rất đáng lo ngại, các khách sạn gần như không có cơ hội tuyển mới nguồn nhân lực. Nhân viên nghiệp vụ của các khách sạn chủ yếu là chuyển giao từ khách sạn này sang khách sạn khác. Lý do là thị trường lao động không có nguồn, nếu có nguồn cũng không đáp ứng được yêu cầu. Để giải quyết việc thiếu nhân lực, nhiều khi doanh nghiệp phải ngậm ngùi tuyển cả những người ngấp nghé đạt yêu cầu và trong quá trình sử dụng thì tổ chức đào tạo lại. Nhưng làm thế, doanh nghiệp rất ''bí'' về thời gian và kinh phí. Thực trạng này cũng chính là nguyên nhân cản trở sự phát triển của ngành dịch vụ du lịch trên địa bàn tỉnh. Vừa qua, khách sạn Heritage Hạ Long có đợt tuyển 5 nhân viên nhà bàn. Ban lãnh đạo khách sạn đã nhận được 30 hồ sơ đăng ký nhưng khi phỏng vấn thì chẳng có ai đủ điều kiện trúng tuyển. Theo nhận xét của ông Đinh Thọ Tiếp, Giám đốc khách sạn, sinh viên hiện nay được đào tạo hơi nặng về lý thuyết mà thiếu tính thực tiễn, ít được thực hành. Vì thế thường không đáp ứng được yêu cầu của doanh nghiệp.
Một điểm yếu nữa của nhân lực đã qua đào tạo hiện nay là thiếu vốn ngoại ngữ chuyên ngành. Trên thực tế, các cơ sở đào tạo chưa có sự chọn lựa cụ thể khi đào tạo ngoại ngữ cho mỗi lĩnh vực, ngành nghề. Từ đó, kiến thức ngoại ngữ của sinh viên sau khi ra trường chưa phát huy tốt trong công việc. Tìm hiểu thêm nhu cầu nguồn nhân lực ở một số ngành thuỷ sản, chế biến nông sản, thực phẩm v.v... chúng tôi nhận thấy các doanh nghiệp, ở những mặt khác nhau, đều có những phàn nàn về chất lượng nguồn nhân lực đã qua đào tạo, nhất là những cơ sở đào tạo trên địa bàn tỉnh...
Cần sự ''bắt tay'' chặt chẽ của 3 phía
Trung bình mỗi năm cả nước có khoảng trên 1 triệu sinh viên các trường ĐH, CĐ tốt nghiệp ra trường. Riêng trên địa bàn tỉnh, hiện có 5 trường CĐ, 5 trường TCCN và 18 cơ sở có liên kết đào tạo với 26 trường ĐH, CĐ trong cả nước. Hàng năm, các cơ sở này cho ''ra lò'' khoảng 9.000 sinh viên (trong đó, gần 5.000 sinh viên là của các trường CĐ, TCCN và trên 4.000 sinh viên hệ liên kết đào tạo trình độ ĐH, CĐ). Theo số liệu thống kê của Trung tâm giới thiệu việc làm, trung bình mỗi năm có gần 3.000 người đến Trung tâm đăng ký tìm việc làm, trong đó chiếm tới 80% là có bằng ĐH, CĐ các chuyên ngành Luật, Kế toán, Quản trị kinh doanh, Ngoại ngữ, Kinh tế v.v... Đây là những con số không nhỏ, nhưng vì sao các doanh nghiệp vẫn trong tình trạng thiếu nhân lực? Nguyên nhân là thời gian qua, các cơ sở giáo dục đào tạo chỉ đào tạo những gì ''mình có'', chứ chưa thực quan tâm đến nhu cầu ''phải có'' của thị trường lao động. Thực tế nhiều trường chỉ quan tâm đến số lượng sinh viên đầu vào, mà không cần biết ra trường có tìm được việc làm theo đúng ngành mình đào tạo hay không, có đáp ứng được yêu cầu cơ bản của nghề nghiệp không v.v... Vì vậy, một tỷ lệ không nhỏ sinh viên tốt nghiệp hàng năm không đủ kiến thức, kỹ năng cần thiết để làm việc đúng theo trình độ văn bằng đã được cấp. Đã vậy, kiến thức đó lại chưa đáp ứng được nhu cầu của các doanh nghiệp, các cơ quan quản lý và các ngành nghề. Còn những ngành nghề đang thịnh hành, được công nhận là ''nóng'' hiện nay thì chưa có cơ sở nào đứng ra đào tạo một cách bài bản.
Một nguyên nhân nữa khiến cho chất lượng đào tạo của các cơ sở đào tạo không đáp ứng được nhu cầu của thị trường lao động là việc đầu tư cơ sở vật chất chưa đồng bộ, chưa theo kịp với xu thế phát triển của xã hội; đội ngũ giảng viên, giáo viên thiếu về số lượng và kinh nghiệm thực tiễn. Qua khảo sát thực tế tại một số trường CĐ, TCCN và cơ sở giáo dục chuyên nghiệp trên địa bàn tỉnh, thiết bị và tài liệu phục vụ học tập cho học sinh, sinh viên ở các đơn vị mới chỉ tạm duy trì được việc dạy và học của giảng viên, sinh viên chứ chưa đáp ứng được yêu cầu ''chuẩn hoá, hiện đại hoá''...
Theo ông Trần Hoà Bình, Giám đốc Trung tâm Đào tạo Bồi dưỡng tại chức tỉnh, để giải quyết được sự bất cập này, cần sự liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và người học. Phải thường xuyên có những hoạt động tìm hiểu, điều tra, chia sẻ thông tin, liên kết v.v... giữa các phía. Sự chia sẻ, liên kết sẽ giải quyết được nhu cầu đào tạo của doanh nghiệp và chỉ khi đó việc đào tạo của các trường mới có ý nghĩa thiết thực, mới thực sự đóng góp vào phát triển nguồn nhân lực cho doanh nghiệp...
