62 năm sau Chiến thắng trận đầu (ngày 2 và 5/8/1964), trong ký ức những người lính năm xưa, tiếng pháo cao xạ gầm vang trên bầu trời Đất mỏ vẫn còn nguyên sức dội. Trận thắng giòn giã đập tan cuộc tập kích đầu tiên của đế quốc Mỹ không chỉ đi vào lịch sử, mà còn ghi dấu bản lĩnh quật cường của quân dân Vùng mỏ ngay từ những ngày đầu thử lửa.
Ký ức không phai của những người lính
Tháng Tám lại về, gợi nhắc những trang sử hào hùng của dân tộc. Với CCB Đỗ Xuân Cát (85 tuổi, khu Hồng Gai 1, phường Hồng Gai), mỗi năm, thời điểm này đều "đưa" ông trở lại những ngày tháng lịch sử cách đây 62 năm khi ông cùng đồng đội trực tiếp tham gia Chiến thắng trận đầu, tham gia đánh thắng cuộc tiến công đầu tiên của không quân, hải quân Mỹ ra miền Bắc. Sinh năm 1941 tại tỉnh Thái Bình (nay thuộc tỉnh Hưng Yên), năm 1962, tròn 21 tuổi, ông Đỗ Xuân Cát lên đường nhập ngũ, được biên chế về Cục Hải quân nhân dân Việt Nam. Sau khi hoàn thành khóa đào tạo kỹ thuật ra đa cuối năm 1963, ông được điều động về Tiểu đoàn 135, phục vụ trên tàu phóng lôi 326 thuộc Phân đội tàu phóng lôi 2.
Đầu năm 1964, đơn vị của ông cơ động vào cảng Sông Gianh (nay thuộc tỉnh Quảng Trị) làm nhiệm vụ sẵn sàng chiến đấu. Khi đó, phân đội được trang bị 3 tàu phóng lôi hiện đại do Liên Xô viện trợ, là lực lượng chủ lực của Hải quân nhân dân Việt Nam. Nhắc lại trận đánh ngày 5/8/1964, ánh mắt người cựu binh vẫn ánh lên niềm tự hào. CCB Đỗ Xuân Cát nhớ như in buổi trưa hôm ấy, khoảng 10 máy bay Mỹ bất ngờ tập kích cảng Sông Gianh nhằm trả đũa sau thất bại trên Vịnh Bắc Bộ ngày 2/8/1964. CCB Đỗ Xuân Cát kể: Khi đang trực điện đài trên tàu 326, phát hiện máy bay địch, tôi lập tức kéo còi báo động. Toàn tàu nhanh chóng vào vị trí chiến đấu, các chiến sĩ phối hợp với lực lượng phòng không đánh trả quyết liệt.
Trận chiến diễn ra trong thời gian ngắn nhưng vô cùng ác liệt. Trước làn đạn đánh trả của quân ta, một máy bay địch bị trúng đạn, buộc chúng phải tháo chạy. Một quả rốc két nổ gần tàu khiến ông bị thương ở đầu gối, song tàu vẫn an toàn và cơ động về vị trí neo đậu bí mật. Sau trận đánh, ông được Bộ Tư lệnh Hải quân tặng Bằng khen vì hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chiến đấu.
Theo CCB Đỗ Xuân Cát, dù thời gian giao chiến không dài nhưng đó là minh chứng rõ nét cho ý chí, bản lĩnh và tinh thần quyết chiến, quyết thắng của cán bộ, chiến sĩ Hải quân nhân dân Việt Nam trước đối phương vượt trội về vũ khí, trang bị. Sau trận đầu lịch sử, đơn vị ông tiếp tục tham gia nhiều trận chiến trên biển, góp phần bảo vệ vững chắc chủ quyền vùng biển, vùng trời của Tổ quốc.
Ở tuổi 84, CCB Phạm Văn Hùng (khu Trần Hưng Đạo 3, phường Hồng Gai) nay sức khỏe đã giảm sút, đôi mắt không còn tinh anh như trước. Thế nhưng, ký ức về những ngày đầu tháng 8/1964 vẫn vẹn nguyên. Năm 1963, khi vừa tròn 21 tuổi, ông nhập ngũ, được biên chế vào Phân đội 3, Tiểu đoàn 135 tàu phóng lôi, trực thuộc Bộ Tư lệnh Hải quân. Theo CCB Phạm Văn Hùng, để được tuyển chọn vào lực lượng tàu phóng lôi, ngoài yêu cầu về sức khỏe, khả năng chịu sóng gió, cán bộ, chiến sĩ phải có trình độ văn hóa hết cấp 3 để đáp ứng yêu cầu vận hành những tàu chiến hiện đại nhất của Hải quân lúc bấy giờ.
Cuối tháng 7, đầu tháng 8/1964, tàu 339 của ông cùng các tàu 333 và 336 xuất phát từ đảo Vạn Hoa (đặc khu Vân Đồn), cơ động vào vùng biển Thanh Hóa chờ đánh địch tại khu vực đảo Hòn Mê. CCB Phạm Văn Hùng nhớ lại: Rạng sáng 2/8/1964, chúng tôi nhận lệnh sẵn sàng chiến đấu khi tàu khu trục Ma-đốc xâm phạm vùng biển nước ta. Một chiến hạm hiện đại với hỏa lực rất mạnh của hải quân Mỹ, nhưng tàu phóng lôi của ta có ưu thế tốc độ và tinh thần quyết chiến. Khi bị các tàu phóng lôi Việt Nam tiến công quyết liệt, tàu Ma-đốc buộc phải rút lui, đồng thời gọi máy bay yểm trợ. Máy bay Mỹ liên tục bổ nhào bắn phá đội hình tàu của ta, nhưng bằng hỏa lực phòng không sẵn có cùng sự chi viện của các lực lượng bạn, quân ta đã bắn rơi một máy bay địch.
Trong trận đánh ấy, phân đội tàu phóng lôi có 2 người hy sinh và 4 người bị thương. Mỗi lần nhắc đến những đồng đội đã ngã xuống, giọng ông Hùng chùng xuống. Nhưng xen lẫn nỗi xúc động vẫn là niềm tự hào về chiến công mở đầu cho truyền thống đánh thắng hải quân Mỹ của Hải quân nhân dân Việt Nam.
Thời gian có thể làm mái tóc bạc trắng, sức khỏe dần vơi cạn, nhưng ký ức về Chiến thắng trận đầu tháng 8/1964 vẫn luôn sống động trong tâm trí những người lính năm xưa. Đó không chỉ là ký ức của một thế hệ, mà còn là biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí quật cường và khát vọng bảo vệ độc lập, chủ quyền thiêng liêng của dân tộc.
Vùng mỏ viết nên bản hùng ca giữ biển, giữ trời
Tháng 8/1964, khi Mỹ mở cuộc tiến công bằng không quân, hải quân ra miền Bắc, Quảng Ninh trở thành một trong những địa bàn trọng điểm. Dù lực lượng còn mỏng, trang bị chưa hiện đại, quân và dân Vùng mỏ vẫn hiệp đồng chặt chẽ, phát huy thế trận chiến tranh nhân dân, kiên cường đánh trả các đợt tập kích của địch. Cùng với lực lượng Hải quân, Tiểu đoàn Phòng không cao xạ 217, dân quân tự vệ, Công an nhân dân vũ trang, lực lượng giao thông, cứu thương, hậu cần... đã tạo nên thế trận phòng không vững chắc, bảo vệ vùng trời, vùng biển Đông Bắc.
Chiều 5/8/1964, không quân Mỹ huy động nhiều máy bay phản lực tập kích khu vực Bãi Cháy - TX Hòn Gai. Khoảng 14 giờ 30 phút, Tiểu đoàn Phòng không cao xạ 217 phát hiện có hơn 10 máy bay địch tiến vào khu vực phòng thủ. Khi đội hình máy bay bay bổ nhào, toàn tiểu đoàn đồng loạt nổ súng. Ngay trong những loạt đạn đầu tiên, hai máy bay Mỹ trúng đạn; một chiếc bốc cháy lao ra biển, một chiếc rơi ngoài Cửa Giữa. Bị đánh bất ngờ, không quân Mỹ thay đổi đội hình, vòng ra biển rồi quay lại đánh vu hồi, nhưng tiếp tục bị các trận địa phòng không Hà Tu, lực lượng Hải quân và dân quân tự vệ phối hợp đánh trả quyết liệt. Đến khoảng 15 giờ ngày 5/8/1964, Mỹ điều thêm 4 máy bay đến chi viện. Thế nhưng, sau chưa đầy nửa giờ giao chiến, chúng buộc phải rút chạy.
Với tinh thần chiến đấu quả cảm và sự hiệp đồng chặt chẽ giữa các lực lượng, quân và dân Quảng Ninh đã bắn rơi tại chỗ 3 máy bay phản lực Mỹ. Đặc biệt, Khẩu đội pháo 14,5 ly hai nòng thuộc Đại đội 141, Tiểu đoàn Phòng không cao xạ 217 đã bắn trúng chiếc A-4D, buộc viên phi công phải nhảy dù xuống khu vực Khe Cá (Hà Tu) và bị bắt sống. Đây là phi công Mỹ đầu tiên bị quân và dân miền Bắc bắt giữ.
Chiến thắng trên vùng trời, vùng biển Quảng Ninh cùng những chiến công của Hải quân nhân dân Việt Nam trong các ngày 2 và 5/8/1964 đã làm thất bại hoàn toàn cuộc tiến công đầu tiên của Mỹ ra miền Bắc, khẳng định bản lĩnh, trí tuệ và ý chí quyết chiến, quyết thắng của quân và dân Việt Nam.
Hơn sáu thập kỷ trôi qua, Chiến thắng trận đầu ngày 5/8/1964 không chỉ là một mốc son lịch sử, mà đã hun đúc nên bản lĩnh và sự chủ động của quân dân Vùng mỏ. Bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, bài học kinh nghiệm cùng khí thế trận đầu đánh thắng không quân Mỹ năm xưa vẫn là điểm tựa tinh thần vững chắc cho Quảng Ninh. Đây cũng là nhắc nhở cho thế hệ hôm nay về trách nhiệm giữ gìn an ninh vùng biển đảo tiền tiêu, chung tay xây dựng một Quảng Ninh giàu đẹp, văn minh, hiện đại và hạnh phúc.
