Phát triển dược liệu theo hướng sản xuất hàng hoá nhằm góp phần tăng thu nhập, nâng cao đời sống cho nhân dân và thực hiện mục tiêu chuyển đổi phương thức phát triển từ “nâu” sang “xanh”, đang là một trong những chủ trương lớn của tỉnh.
Theo đánh giá của các nhà khoa học, Quảng Ninh hội tụ đầy đủ các yếu tố thuận lợi để phát triển ngành dược liệu theo hướng tập trung, quy mô lớn, phục vụ cho ngành công nghiệp sản xuất thuốc, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm từ dược liệu... Với kỳ vọng đưa Quảng Ninh trở thành một trung tâm dược liệu lớn của cả nước, tháng 11-2014, tỉnh đã tổ chức hội nghị “Xúc tiến đầu tư ứng dụng KHCN phát triển dược liệu Quảng Ninh”. Tuy nhiên, đến nay kỳ vọng về một trung tâm dược liệu lớn mang tầm quốc gia của Quảng Ninh vẫn chưa thành hiện thực.
Từ kỳ vọng đến thực tế
Để thu hút các doanh nghiệp đầu tư tạo ra các vùng trồng dược liệu tập trung, quy mô lớn và từng bước phát triển công nghiệp dược tại Quảng Ninh, trong nhiều năm qua tỉnh đã thực hiện nhiều giải pháp cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh. Đồng thời cụ thể hoá một số chính sách ưu đãi cho các nhà đầu tư vào lĩnh vực này như: Hỗ trợ giải phóng mặt bằng, vốn và thuế, nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng, maketing, quảng bá sản phẩm. Từ những chính sách ưu đãi và tạo điều kiện tối đa cho các doanh nghiệp, đến nay trên địa bàn tỉnh nhiều vùng nuôi trồng quy mô công nghiệp đã dần được hình thành. Điển hình như: “Vườn quốc gia Yên Tử” do Công ty CP Phát triển Tùng Lâm phối hợp với Công ty TNHH MTV Dược khoa (Đại học Dược Hà Nội) thực hiện; Công ty Bách Thảo Trung Hiếu đầu tư 50ha trồng cây ba kích tím tại huyện Hải Hà; Công ty CP Y tế Đức Minh phát triển trên 125ha cây dược liệu tại huyện Hoành Bồ; Công ty TNHH MTV Dược khoa (DKPharma) phối hợp với Công ty CP Kinh doanh Lâm sản Đạp Thanh (DTfopro) xây dựng dự án trung tâm sơ chế chế biến và nhân giống trà hoa vàng, diện tích khoảng 5ha tại huyện Ba Chẽ...
Tuy nhiên, do những mô hình này mới được triển khai trong thời gian ngắn nên chưa có nhiều sản phẩm cung cấp ra thị trường. Sản lượng dược liệu trồng trong dân thì khá nhỏ lẻ, manh mún, chưa áp dụng đúng quy trình sản xuất (làm đất, chọn cây giống, chăm sóc, thu hoạch)... Trong khi đó, nhu cầu sử dụng dược liệu, các sản phẩm có nguồn gốc từ dược liệu ngày càng tăng. Theo thống kê của Bộ Y tế, hàng năm Việt Nam tiêu thụ hơn 50.000 tấn dược liệu phục vụ công tác khám, chữa bệnh tại hệ thống khám, chữa bệnh bằng y học cổ truyền, các cơ sở hành nghề y học cổ truyền tư nhân và phục vụ ngành công nghiệp sản xuất thuốc, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm… Tuy nhiên, nguồn dược liệu đang sử dụng chủ yếu là nhập khẩu (khoảng 70-80%). Do đó, nhu cầu và thị trường về nguồn dược liệu trong nước là rất lớn. Thế nhưng, sản lượng dược liệu của tỉnh để cung cấp ra thị trường thì quá thấp. Công ty CP Dược phẩm Traphaco (doanh nghiệp lớn nhất trong cả nước, chiếm tới 15% thị phần thuốc về dược liệu tại Việt Nam), hàng năm phải nhập khoảng 4.000 tấn dược liệu với trên 100 loại dược liệu được nuôi trồng trong nước; trong đó sản lượng dược liệu nhập từ Quảng Ninh gần như không có. Không riêng gì Traphaco mà ngay cả Công ty CP Dược - Vật tư y tế Quảng Ninh vẫn phải nhập dược liệu từ các tỉnh, thành khác. Năm 2015, Nhà máy sản xuất dược liệu của Công ty CP Dược - Vật tư y tế Quảng Ninh với kinh phí đầu tư 40 tỷ đồng được đưa vào hoạt động; đến nay đã sản xuất được khoảng 30% sản phẩm thuốc, thực phẩm chức năng từ dược liệu. Ông Vũ Tuấn Cường, Phó Giám đốc Sở Y tế cho biết: Vừa qua, có doanh nghiệp hỏi mua 70 tấn ba kích của tỉnh, nhưng giờ có tiến hành thu mua cả tỉnh cũng không đủ...
Những dự án có nguy cơ “chết yểu”
Để đáp ứng nhu cầu thị trường, mở rộng vùng nguyên liệu, tỉnh đã đẩy mạnh thu hút các doanh nghiệp lớn trong nước hợp tác với các địa phương, doanh nghiệp của tỉnh từ khâu trồng cho đến chế biến, tiêu thụ sản phẩm. Trong khuôn khổ hội nghị “Xúc tiến đầu tư ứng dụng KHCN phát triển dược liệu Quảng Ninh” đã có 13 biên bản ghi nhớ. Nhưng sau gần 2 năm ký kết, do sự thờ ơ của một số địa phương, thiếu quy hoạch bài bản, quá tập trung vào một sản phẩm chủ lực... là những nguyên nhân khiến cho nhiều công ty dược và doanh nghiệp lớn trong sản xuất dược liệu “chùn bước” đầu tư tại Quảng Ninh. Trong đó có thể kể đến biên bản hợp tác chiến lược trong lĩnh vực trồng, chế biến, tiêu thụ sản phẩm và đầu tư vùng trồng dược liệu tập trung quy mô 200ha theo hướng GACP giữa Công ty Dược T.Ư Mediplantex và huyện Ba Chẽ; giữa Công ty CP Dược phẩm T.Ư 3 với huyện Vân Đồn; Công ty CP Dược phẩm Trường Thọ với huyện Bình Liêu, huyện Tiên Yên và Công ty CP Công nghệ xanh Đông Sơn...
Làm rõ hơn về vấn đề này, ông Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc Công ty CP Dược - Vật tư y tế Quảng Ninh cho biết: Nhằm tạo nguồn nguyên liệu ổn định cho sản xuất, Công ty đã ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác với huyện Ba Chẽ về phát triển vùng trồng dược liệu và tiêu thụ sản phẩm trên địa bàn huyện. Dự kiến, dự án sẽ được thực hiện tại xã Minh Cầm, diện tích 150ha, công suất khoảng 500 tấn dược liệu tươi/năm. Ngay sau hội nghị, đơn vị đã mất hàng năm tiến hành làm tất cả các bước cần thiết để chuẩn bị cho công tác đầu tư. Nhưng cho đến nay, ý tưởng tiền khả thi của đơn vị vẫn chưa được huyện phê duyệt với lý do là sơ sài. Điều này khiến doanh nghiệp cảm thấy nản và e ngại. Không nhận được sự hỗ trợ tích cực và vào cuộc từ phía địa phương, cũng là một trong những nguyên nhân khiến Công ty CP Dược phẩm Trường Thọ chưa triển khai được các biên bản ghi nhớ đã ký kết. Ông Mai Đức Nhoạn, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Đầu tư và Phát triển dược liệu Việt Nhật (đơn vị cung cấp dược liệu cho Công ty CP Dược phẩm Trường Thọ) chia sẻ: Quá trình đầu tư vào cây dược liệu mất rất nhiều thời gian và công sức. Trước khi tiến hành đầu tư, Công ty sẽ đi điều tra xã hội học và mời các chuyên gia của Nhật cùng tiến hành khảo sát thổ nhưỡng, đánh giá tiềm năng, sự tương thích từ phía người dân. Điều đáng tiếc nhất là Quảng Ninh có khá nhiều tiềm năng trong phát triển dược liệu, nhưng người dân ở khu vực miền núi vẫn còn tư tưởng ỷ lại vào Nhà nước, còn tư tưởng “ăn xổi”, chưa quan tâm đến phát triển cây dược liệu, chưa thấy cây dược liệu là tiềm năng, là hướng thoát nghèo và làm giàu. Tại Tiên Yên, Công ty đã cung cấp một số loại cây giống dược liệu nhưng bà con không mấy mặn mà, không quan tâm đến việc chăm sóc. Trong khi đó, bà con người Hà Nhì (tỉnh Lào Cai) nghèo hơn, không có nhiều cơ chế hỗ trợ ưu đãi và tiềm năng ít hơn, nhưng họ rất chăm chỉ và trách nhiệm cao. Vì thế, Công ty quyết định chuyển đầu tư về Lào Cai hoặc một số địa phương khác.
Cùng với những nguyên nhân trên, việc thiếu cơ sở khoa học trước khi tiến hành ký kết biên bản ghi nhớ cũng được cho là một trong những nguyên nhân dẫn đến nguy cơ “chết yểu” của những dự án này. Đơn cử như trường hợp của Công ty CP Dược phẩm T.Ư 3 với huyện Vân Đồn, ban đầu có ý định trồng bạch chỉ, xuyên khục..., nhưng sau khi ký kết mới tiến hành điều tra thổ nhưỡng, nhận thấy độ dốc ở địa điểm cần trồng quá lớn, lại nằm trong tiểu vùng khí hậu không phù hợp, nên đã chuyển hướng đầu tư sang Bắc Giang và Nghệ An.
Lợi thế có, tiềm năng có, ưu đãi từ cơ chế chính sách của tỉnh cũng có, nhưng để biến tiềm năng thành hiện thực, các cơ quan chức năng, địa phương của tỉnh cần đưa ra những giải pháp thiết thực, khắc phục những điểm yếu trong triển khai các dự án, biên bản ghi nhớ. Từ đó mới có thể biến tiềm năng, thế mạnh thành những “cơ hội vàng”.
Hoàng Nga
