Từ giữa năm 2015 đến đầu năm 2016, người dân Quảng Ninh đã chứng kiến và phải hứng chịu tác động nặng nề của 3 đợt thời tiết bất thường. Đó là những đợt nắng nóng gay gắt, kéo dài hồi tháng 4 và 5-2015; đợt mưa lụt lịch sử cuối tháng 7 đầu tháng 8-2015 và đợt rét đậm, rét hại đầu năm 2016. Những “cơn giận dữ” của thiên nhiên đó không chỉ làm thiệt hại nặng nề về kinh tế mà còn ảnh hưởng trầm trọng đến cuộc sống của nhiều người dân trong tỉnh suốt thời gian dài. Việc nhận diện diễn biến bất thường của thời tiết đồng thời đưa ra các giải pháp lâu dài để hạn chế tối đa những tác động đến thiên nhiên, giảm thiểu thiệt hại cho kinh tế và cuộc sống của người dân là cần thiết và cấp bách.
Con số ám ảnh
Mặc dù đã trôi qua gần 1 năm nhưng đợt mưa lụt lịch sử hồi cuối tháng 7, đầu tháng 8-2015 vẫn còn ám ảnh người dân ở nhiều nơi trong tỉnh. Hình ảnh những ngôi nhà mái bằng ở khu phố mỏ Mông Dương (TP Cẩm Phả) bị bùn lấp gần đến mái; cả một thôn Bản Sen (xã Bản Sen, huyện Vân Đồn) ngập chìm trong làn nước trắng xoá; những chiếc xuồng cứu hộ len lỏi trong ngõ phố ở các khu dân cư của Hạ Long, Cẩm Phả để cứu người đang mắc kẹt trên những nóc nhà nhấp nhô giữa biển nước... vẫn hiển hiện trong tâm trí người dân như mới xảy ra hôm qua. Chị Nguyễn Thị Hiền (tổ 6, khu 3B, phường Quang Hanh, TP Cẩm Phả) chia sẻ: “Gia đình tôi đã sống ở đây hơn nửa thế kỷ nhưng lần đầu tiên thấy trận mưa lớn gây ngập lụt cả khu dân cư như vậy. Điều đó, bây giờ vẫn ám ảnh cô con gái 8 tuổi của tôi. Cứ hễ trời đổ mưa to, cháu lại hỏi: “Mẹ ơi! Nhà mình có bị ngập nữa không? Mặc dù trấn an cháu nhưng thực sự tôi cũng rất lo lắng khi trời đổ mưa...”.
Theo thống kê của UBND tỉnh, đợt mưa lụt lịch sử cuối tháng 7, đầu tháng 8-2015 đã gây thiệt hại cho tỉnh khoảng 2.700 tỷ đồng. Hoạt động sản xuất của một số đơn vị ngành Than trên địa bàn bị thiệt hại nặng nề, ước tính hơn 1.200 tỷ đồng. Mưa lũ còn làm 17 người dân thiệt mạng, trên 3.700 hộ dân, trường học, bệnh xá bị ngập lụt, hàng trăm ngôi nhà bị ngập nước, sập đổ trong nhiều ngày, tập trung ở các địa phương như Hạ Long, Cẩm Phả, Vân Đồn.
Chưa kịp “hoàn hồn” với trận mưa lụt lịch sử, đầu tháng 1-2016, người dân trong tỉnh lại tiếp tục hứng chịu đợt rét đậm, rét hại kỷ lục trong vòng hơn 30 năm qua (nhiệt độ trung bình của tỉnh dưới 8 độ C). Với đợt rét đậm, rét hại này, nhiều nơi trên địa bàn tỉnh đã xảy ra hiện tượng tuyết rơi phủ kín (trên 2 ngọn núi Cao Xiêm, xã Lục Hồn và Cao Ly, xã Húc Động, huyện Bình Liêu; đỉnh chùa Đồng Yên Tử, TP Uông Bí). Theo thống kê của ngành Nông nghiệp tỉnh, đợt rét đậm, rét hại đã tác động xấu đến sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân. Toàn tỉnh có 1.600 con gia súc, 4.154 con gia cầm bị chết, ảnh hưởng đến 487 hộ dân, ước tính thiệt hại 12 tỷ đồng; có 313 tấn cá bị chết, ước tính thiệt hại 27,7 tỷ đồng; 183ha lúa mới cấy, 2,6ha mạ, 40ha gieo sạ và hàng chục ha hoa màu bị ảnh hưởng.
Những con số thiệt hại thống kê trên mới chỉ là phần nổi. Bởi sau mỗi lần xảy ra thiên tai, con người lại phải tính đến chi phí, thời gian để khắc phục hậu quả. Những hao tổn này còn lớn hơn rất nhiều so với những gì thiệt hại trước đó. Đơn cử như việc nhiều công trình, dự án phải ngừng trệ thi công trong thời gian dài; hay việc giải quyết nguy cơ sạt lở, ngập lụt có thể tái diễn, ngân sách sẽ phải chi tới hàng ngàn tỷ đồng để di dân; tạo dựng điều kiện để người dân ổn định cuộc sống...
Thời tiết sẽ tiếp diễn nhiều bất thường
Theo đánh giá của Phòng Tài nguyên nước (Sở TN&MT), trong 55 năm qua, nhiệt độ trung bình năm ở Quảng Ninh đã tăng khoảng 0,7 độ C. Nhiệt độ cao nhất ghi nhận là 38,8 độ C (năm 1983) và thấp nhất là 0,8 độ C (năm 1999), chênh nhau 38 độ C. Trong khi đó, lượng mưa có xu hướng giảm nhưng giảm không đều và có nhiều biểu hiện bất thường. Riêng khu vực Móng Cái, Hải Hà, Đầm Hà, Bình Liêu, lượng mưa trung bình năm lại có xu hướng tăng; nơi tăng mạnh nhất là khu vực Cô Tô.
Còn theo đánh giá của Đài Khí tượng thuỷ văn tỉnh, hiện tượng El Nino (hiện tượng nóng lên dị thường của lớp nước biển bề mặt ở khu vực xích đạo trung tâm và Đông Thái Bình Dương) đang suy giảm nhanh, bắt đầu chuyển sang pha trung tính, kết thúc thời kỳ El Nino mạnh và kéo dài kỷ lục. Khả năng La Nina (hiện tượng lớp nước biển bề mặt ở khu vực nói trên lạnh đi dị thường, xảy ra với chu kỳ tương tự hoặc thưa hơn El Nino) sẽ xuất hiện vào cuối năm tương đối cao. Với sự giao thoa giữa El Nino và La Nina (ENSO), nhiều khả năng số lượng bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng ở mức thấp hơn trung bình nhiều năm. Theo đó, trong năm 2016, có khoảng 2-3 cơn bão sẽ ảnh hưởng đến Quảng Ninh, tập trung vào tháng 7 đến tháng 9. Trong đó, khả năng sẽ có 1 cơn bão đổ bộ trực tiếp. Cùng với đó, mưa và mưa lớn cũng sẽ tập trung chủ yếu vào thời kỳ này. Phó Giám đốc Đài Khí tượng thuỷ văn tỉnh Phạm Như Quỳnh lưu ý: “Dù vậy, người dân cần đề phòng khả năng xuất hiện mưa lớn trong thời gian ngắn. Không những thế, các hình thái thời tiết như dông, gió mạnh và sét cũng ảnh hưởng không nhỏ đến sản xuất và đời sống. Bên cạnh đó, nền nhiệt trung bình sẽ có xu hướng thấp hơn. Nắng nóng xảy ra chủ yếu vào tháng 6, kéo dài thành từng đợt 2-3 ngày. Đến cuối năm, cụ thể nửa cuối tháng 12 sẽ xuất hiện rét đậm, rét hại. Trước những biến đổi khí hậu, Quảng Ninh sẽ phải hứng chịu thêm nhiều loại thời tiết khắc nghiệt. Cụ thể: Bão, áp thấp nhiệt đới, gió mạnh, nước biển dâng ảnh hưởng đến các khu vực ven biển. Ở khu vực nhiều đồi núi, nơi có sườn dốc lớn và địa chất bất ổn định tiềm ẩn nguy cơ cao về lũ quét, sạt lở đất vào mùa mưa và rét đậm, rét hại, băng giá, tuyết, sương muối vào mùa đông. Trong khi đó, một số địa phương ở khu vực Đông Triều, Uông Bí, Cẩm Phả và Tiên Yên dự báo sẽ có nắng nóng, nhiệt độ cao hơn so với các nơi khác trên địa bàn tỉnh”.
Chủ động ứng phó
Trong Chương trình thực hiện Nghị quyết T.Ư 7 (khoá XI) về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường của Tỉnh uỷ và Đề án di dân tổng thể ra khỏi vùng sạt lở, ngập lụt nguy hiểm và quy hoạch bố trí dân cư phòng tránh thiên tai trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2016-2020; định hướng đến năm 2025 của UBND tỉnh, đã xác định một số nguyên nhân gây nên những thiệt hại do tác động của thiên tai. Trong đó, đặc điểm về địa chất, địa hình tự nhiên là một trong những yếu tố tiềm ẩn nguy cơ sạt lở, lũ quét, ngập lụt gây mất an toàn. Bởi Quảng Ninh là tỉnh miền núi - duyên hải, với 80% diện tích là đồi núi dốc, hoạt động phát triển kinh tế - xã hội, phân bố dân cư lại chủ yếu tập trung ở khu vực ven biển, sườn đồi có độ dốc lớn. Không những thế, do nhiều sông suối nên khi xảy ra mưa lũ cực đoan sẽ dẫn đến tình trạng lũ quét, ngập lụt cục bộ tại các địa phương. Tuy nhiên, bên cạnh những yếu tố khách quan, nguyên nhân chủ quan là do hệ thống hạ tầng kỹ thuật chưa được đầu tư đồng bộ, thiếu tập trung nên không đảm bảo khả năng tiêu thoát nước khi có mưa lũ. Công tác quản lý, cấp phép xây dựng tại các địa phương chưa được quan tâm, nghiêm túc thực hiện dẫn đến nhiều hộ dân tự ý xây dựng nhà trên sườn đồi, mái dốc hoặc chân các bãi đổ thải, khai trường khai thác than không đảm bảo an toàn...
Trên thực tế, Quảng Ninh đã xây dựng nhiều chương trình và kế hoạch nhằm ứng phó với diễn biến thất thường của thời tiết. Trong đó, chú trọng đến một số lĩnh vực dễ bị tổn thương như: Nông nghiệp, đưa ra giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, phương thức canh tác phù hợp; đồng thời, ứng dụng công nghệ sinh học, quy trình sản xuất tiên tiến, tăng cường hệ thống phòng chống và kiểm soát dịch bệnh phù hợp với đặc điểm sinh thái của các vùng và địa phương nhằm chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu và nước biển dâng. Bên cạnh đó, tỉnh cũng tập trung xây dựng và thực hiện các phương án cải tạo, nâng cấp hạ tầng kỹ thuật, kinh tế - xã hội, khu đô thị, khu dân cư. Trước mắt, rà soát hiện trạng, xây dựng và triển khai các giải pháp công trình và phi công trình nhằm chống ngập úng cho các đô thị, khu dân cư phù hợp với các kịch bản biến đổi khí hậu. Mặt khác, ưu tiên thực hiện nâng cấp, cải tạo hệ thống thu gom nước thải đô thị, thoát nước mưa tại các khu vực tập trung đông dân cư...
Cẩm Nang - Hoàng Quỳnh
